KÖKLER VE EKLER

1. İsim (Ad) Kökleri
2. Fiil (Eylem) Kökleri
3. Sesteş Kökler
4. Ortak Kökler

Kök, bir kelimenin bölünemeyen, anlamlı, en küçük parçasıdır. Kelimenin kökü bulunurken sondan başlayarak ekler çıkarılır ve geriye kalan bölüm köktür.

Örnekte olduğu gibi, elimizde atabildiğimiz tüm bölümleri çıkardıktan sonra geriye kalan ve daha fazla parçalanamayan “dur-” kelimesi, bu kelimenin köküdür.

Kökün Özellikleri

1. Kök, Kelimenin Başında Bulunur
   Türkçe, sonuna ek getiren bir dildir. Bu nedenle Türkçe’de kök, her zaman kelimenin başında yer alır.
2. Kök, Ek Alırken Yapısal Değişiklik Göstermez
   Kök, eklerin kendisine uyum sağlamaya çalıştığı, tâbi olduğu öğedir. Yani kök sabit kalırken ek, köke uyar. Bu nedenle kökler, ek aldıklarında bile değişmezler. Ancak birkaç istisnai durum dışında bu kural geçerlidir:

• 1. ve 2. tekil şahıs zamirleri yönelme eki aldığında ses değişikliğine uğrar:
     ben -> bana sen -> sana

3. Kök, kelimenin tamamıyla anlam ilişkisi taşımalıdır.

Örneğin “balıkçılar” kelimesini incelediğimizde anlamlı en küçük parçanın “bal” kelimesi olduğunu görüyoruz. Ancak “bal”, kelimenin tüm anlamını taşımadığı için bu kelimenin kökü olamaz. Dolayısıyla kelimenin tamamıyla ilişkilendirildiği “balık” kelimesi, bu kelimenin köküdür.

Kökler, isim kökü, fiil kökü, sesteş kök ve ortak kök olmak üzere dört ana gruba ayrılır:

1. İsim (Ad) Kökleri

   Varlıkların, kavramların, duyguların adını veren köklere isim kökü denir. İsim kökleri cümle içinde “isim, zamir, zarf, sıfat, edat, bağlaç ve ünlem” görevlerinde kullanılabilir. Türkçede isim kökleri en fazla üç heceden oluşur.
   Örnekler: at, bel, göz, kan, kül, o, pek, siz, sol, yol, araba, kitap…

Örneğin “içimizden” kelimesinin anlamlı en küçük parçası “iç” kelimesidir. Ancak burada bahsedilen içmek fiili değil, bir şeyin içidir. Bu nedenle “içimizden” kelimesinin kökü isim köküdür.

İsim kökleri “-mak / -mek” mastar ekini almazlar.
“Kalemlik” kelimesinin anlamlı en küçük parçası, yani kökü “kalem” kelimesidir.
“Kalem” kelimesine “-mek” veya “-mak” eklerinden herhangi birini getiremeyiz. Bu nedenle “kalem” kelimesi isim köküdür.

Yansıma kökler de isim kökleri arasında yer alır.
Örnekler: cız, çat, fıs, güm, pat, şar, vız…”

İş, oluş veya durumu ifade eden köklere fiil kökü denir. Fiil kökleri “-mak / -mek” mastar ekini alabilirler.
Örnekler: aç-, at-, çiz-, del-, gel-, kal-, tak-, yık-, yüz-…

Örneğin, “sevgi” kelimesinin kökü “sev”dir. “sev” kelimesine “-mek” eki eklediğimizde “sevmek” oluşur. Bu şekilde anlamlı bir kelime elde edilebildiği için “sev-” fiil köküdür ve “sevgi” fiil köklü bir kelimeye örnektir.

“solungaç” kelimesinin kökü olan “solu” kelimesine “-mak” ekini getirerek “solumak” kelimesini oluşturabiliriz. Bu nedenle “solungaç” kelimesi fiil köklüdür.

NOT: Fiil köklerini ad kökleri gibi yalnız başlarına kullanamayız. Mastar durumundaki fiil köklerinin sonuna ya kısa çizgi (–) konur ya da “–mak, –mek” mastar eki getirilir. Fiil köküne kısa çizgi (–) eklenmesi, “mak, mek” şeklinde okunur. Örneğin “yırt–” fiil kökü “yırtmak” olarak okunur.

İPUCU: Bir kelimenin isim kökü mü yoksa fiil kökü mü olduğunu anlamak için en kolay yol, köke “-mak / -mek” mastar ekini getirip denemektir.

Örneğin:

• “gözlük” → kökü “göz” → mastar eki eklersek “gözmek” olur → “gözmek” anlamsız olduğu için “göz” isim köküdür.
• “geçit” → kökü “geç” → mastar eki eklersek “geçmek” olur → “geçmek” anlamlı olduğu için “geç” fiil köküdür.

Bu aşamada ayrıca sesteş ve ortak kök özelliklerini de göz önünde bulundurmanız gerektiğini unutmayın.

3. Sesteş Kökler

Yazılışları aynı olsa da anlamları ve türleri farklı olan köklere sesteş kök denir.

Örneğin, “Bahçeye büyük bir çukur kazın.” cümlesindeki “kazın” kelimesinin kökü mastar eki alabilir, bu nedenle fiil köküdür.

Ancak “Hayvanat bahçesindeki kaz elini ısırmış.” cümlesinde “kaz” kelimesi fiil kökü olarak kullanılırken, burada kaz kuşunu belirtir, yani isim kökü olarak kullanılmıştır.

UYARI: Sesteş kökler arasında anlam ilişkisi bulunmaz.

Sesteş kök ile ortak kök arasındaki fark: Sesteş kökler arasında anlam ilişkisi bulunmazken, ortak kökler arasında belirgin bir anlam ilişkisi vardır.”İşte metni tablolaştırılmış hali:

Sözcüklerin cümle içindeki görevlerini belirtmek ya da sözcüklerde yeni sözcük üretmek amacıyla kullanılan seslere / hecelere ek denir.

Türkçede Eklerin Özellikleri

1. Sözcüklere cümlede görev yüklenirken ve onlardan yeni sözcükler türetilirken öncelik yapım eklerinindir. Yapım eklerinin üzerine çekim ekleri gelir. Ama bir iki ek haricinde çekim ekinin üzerine yapım eki getirilemez.
2. Türkçede ekler, ünlü uyumu kurallarına uyarlar. Bu yüzden eklendikleri hece ya da sözcükteki ünlülere göre ses değişimine uğrarlar. Örneğin, belirli geçmiş zaman kipi eki bu bağlamda (-dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü) olarak karşımıza çıkar. Ancak -yor, -ken, -ki, -leyin, -mtrak ve -gil ekleri ses değişimine uğramaz.
3. Ekler kendilerinden önceki sözcüklere bitişik yazılır. Yalnız, “mi” soru eki her zaman ayrı yazılır.

Ekler, yapım ekleri ve çekim ekleri olmak üzere iki ana başlıkta incelenir:

1. Yapım Ekleri

Sözcüklere gelerek onlardan yeni sözcükler türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını da türünü de değiştirir. Kısacası yapım eki, adından da anlaşılacağı gibi, sözcüklerden yeni sözcük yapım işini yapar.
Yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük ya da gövde denir.

Yapım ekleri dörde ayrılır:

1.1. İsimden İsim Yapım Ekleri

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler yapan eklerdir.

Sözcüklerin çekimlenerek değişik yerlerde ve görevlerde kullanılmasını sağlayan eklere çekim eki denir. Çekim ekleri, kelimenin biçimini değiştirir; anlamını değiştirmez. Eklendiği sözcüğe yeni bir anlam kazandırmaz.

Çekim ekleri, sözcüklerin diğer sözcüklerle bağ kurmasını; sözcüklerinin cümlede görev almasını; hâlini, sayısını, zamanını, şahsını belirtir. Kısaca çekim ekleri sözcüklerin cümle kuruluşunu gerçekleştirmesini sağlar. 2. tekil kişi emir kipiyle kurulan tümcelerin (Atla. Koş. Bak. Ye. …) haricinde hiçbir tümce, çekim eki olmadan kurulamaz.
Okul git > Okul-a git-(i)yor–um → Okula gidiyorum.
Ağaç dal kır > Ağaç-ın dal-ı-(n)ı kır-dı–lar → Ağacın dalını kırdılar.

Çekim ekleri, getirildikleri kelimenin türüne göre, isim (ad) çekim ekleri ve fiil (eylem) çekim ekleri olmak üzere iki öbekte incelenir.”