SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ
1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
- Eş Anlamlı (Anlamdaş) Terimler
Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan terimlerdir.
Örnekler
- izah & açıklama
- kabiliyet & yetenek
- kalp & yürek
- cevap & yanıt
- değer & kıymet
- kent & şehir
- lisan & dil
- görev & vazife
- düş & rüya
Örnek Cümleler
- Gelin alma töreni yapıldı. (merasim)
- Dersleri için çaba gösteriyor. (gayret)
2. Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler
Anlamca birbirinin zıttı olan terimlerdir.
Örnekler
- İki kardeşin biri çalışkan, diğeri tembel.
- Bu kıza güzel de diyemem çirkin de.
SÖZCÜK ZIT ANLAMLISI
- sıcak – soğuk
- uzun – kısa
- güzel – çirkin
- kolay – zor
- ağır – hafif
- tümsek – çukur
- sert – yumuşak
- temiz – pis
- karanlık – aydınlık
- zengin – fakir
Uyarı
Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıt anlamlısı demek değildir.
SÖZCÜK OLUMSUZU ZIT ANLAMLISI
- Suçlu – Suçsuz – Masum
- Al – Alma – Ver
- Kirli – Kirsiz – Temiz
- Akıllı – Akılsız – Deli
Sözcüklerin zıt anlamlı olabilmesi için her ikisinin de gerçek ya da mecaz anlamlı olması gerekir.
Örnek Cümleler
- Bir daha bu konuyu açmayacağım.
- Barışınca aramızdaki konuyu kapattık.
Bu cümlelerde “açmak” ve “kapatmak” terimleri mecaz anlamda ve birbirine zıt olarak kullanılmıştır.
- Çocuk bize çok tatlı gülüyor.
- Annem yemeğe acı biber koymuş.
Bu cümlelerde “acı” terimi gerçek anlamda, “tatlı” terimi ise mecaz anlamda kullanılmıştır. Bu yüzden zıt anlamlı sayamayız.
3. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları aynı olduğu halde anlamları farklı olan sözcüklerdir.
Örnekler
- Ekmek
- Bakkaldan iki ekmek aldım. → Undan yapılan bir yiyecek
- Tohum ekmek için tarlaya gittim. → Toprağa tohum atmak
- İn
- Avcılar ayının inine tuzak kurdular. → Mağara
- Merdivenden inin yoksa düşeceksiniz. → Yukarıdan aşağı doğru gelmek
Uyarı
Sözcüklerin eş sesli (sesteş) anlam özelliği kazanabilmesi için farklı temel anlamlarda kullanılmaları gerekmektedir.
- Ayakkabımın bağı çözüldü. (Gerçek anlam)
- Dedemin bağından üzüm topladık. (Gerçek anlam)
“Bağ” sözcüğü her iki cümlede de gerçek anlamda kullanıldığı için eş sesteştir.
- Sürahi ağzına kadar dolu. (Gerçek anlam)
- O kadar doluyum ki dokunsalar ağlayacağım. (Mecaz anlam)
“Dolu” sözcüğü ilk cümlede gerçek, ikinci cümlede mecaz anlamıyla kullanılmıştır. Bu yüzden aralarında eş seslik özelliği aranmaz.
- Taş, çocuğun gözüne geldi. (Gerçek anlam)
- Dolabın gözünden kâğıt al. (Gerçek anlama bağlı farklı bir anlam)
“göz-” sözcüğü ilk cümlede gerçek, ikinci cümlede ise gerçek anlama bağlı farklı bir anlamda kullanılmıştır. Bu yüzden aralarında eş seslik özelliği aranmaz.
Uyarı
Düzeltme işareti ( ^ ) olan sözcükler; okunuşları, yazılışları ve anlamları farklı olduğu için eş sesli değildir.
- Sabaha kadar kar yağdı. (yağış çeşidi)
- Bu alışverişten çok kâr ettik. (para kazancı)
- Aşık – âşık
- adem – âdem
- alem – âlem
- hala – hâlâ
- ama – âmâ
Yorum gönder