Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
1. BÖLÜM: İNSANDA ÜREME, BÜYÜME VE GELİŞME
Neler Öğreneceğiz?
- İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organları, bu organların neslin devamı için üreme hücrelerini oluşturduğunu,
- Sperm, yumurta, zigot, embriyo, fetüs ve bebeğin arasındaki ilişkiyi,
- Embriyonun sağlıklı gelişmesi için alınması gereken tedbirleri öğreneceğiz.
Anahtar Kavramlar
- İnsanda üreme
- İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organlar
- Sperm
- Yumurta
- Zigot
- Embriyo
- Fetüs
- Bebek
İnsanda Üremeyi Sağlayan Yapı ve Organlar
Üreme, canlıların kendilerine benzeyen yavruları üretme sürecidir. Bu süreç, tüm canlılar için ortak bir özelliktir ve canlıların neslinin devamlılığını sağlar. Üreme, canlılar için hayati bir öneme sahiptir.
İnsanlarda üreme, erkek ve dişi üreme organları tarafından gerçekleştirilir. Bu organlar, farklı işlevlere sahip olsalar da her ikisi de üreme hücrelerini üretirler. Erkek üreme organına “testis” (erbezi) denirken, dişi üreme organına “yumurtalık” (ovaryum) adı verilir. Erkek üreme organının bir kısmı vücut içinde yer alırken diğer kısmı vücut dışında bulunurken, dişi üreme organı tamamen vücut içinde bulunur.
Dişi Üreme Organ ve Yapıları
a. Yumurtalık: Dişi üreme organıdır ve vücutta sağ ve sol tarafta bulunurlar. Dişi üreme hücresi olan yumurtaları üretirler.
b. Yumurta Kanalı: Döllenmenin gerçekleştiği yerdir. Yumurtalıklarda oluşan yumurtaların döl yatağına ulaşmasını sağlar.
c. Döl Yatağı (Rahim): Döllenme sonucu oluşan zigotun yerleştiği yerdir. Kaslı yapısı sayesinde zigotun gelişmesine olanak sağlar.
d. Vajina: Döl yatağının dış ortama açıldığı kısımdır ve esnek bir yapıya sahiptir.
Erkek Üreme Organ ve Yapıları
a. Testis: Erkek üreme organıdır ve iki tanedir. Spermi üretirler ve vücut dışında bulunurlar.
b. Salgı Bezleri: Spermin hareketini kolaylaştırmak için salgıladığı sıvı ile kaygan bir ortam oluştururlar.
c. Sperm Kanalı: Testislerde oluşan spermi penise taşır.
d. Penis: Spermin ve idrarın vücut dışına çıkmasını sağlar ve vücut dışında bulunur.
İnsanda Erkek ve Dişi Üreme Hücreleri
Dişi üreme hücresi yumurta, erkek üreme hücresi ise sperm olarak adlandırılır.
Sperm, Yumurta, Zigot, Embriyo ve Bebek Arasındaki İlişki
Üreme organlarında üretilen hücrelerin birleşerek nasıl bir bebeğe dönüştüğünü ve bu süreçte nelerin yaşandığını inceleyelim.
Erkek üreme organlarında, mayoz bölünme sonucu oluşan spermler, dişi bireyin döl yatağından yumurtalık kanalına doğru ilerler. Milyonlarca sperm arasından yaklaşık beş yüz kadarı yumurtayla karşılaşabilir. Bu spermlerden biri, yumurta zarını eriterek yumurtanın içine girer. Spermin çekirdeğinde bulunan kromozomlar, yumurta çekirdeğindeki kromozomlarla birleşir. Yumurta ve sperm çekirdeklerinin birleşerek kaynaşmasına döllenme denir. Döllenme, anne ve babadan gelen genetik bilgilerin yeni bireylere aktarılmasını sağlar.
Döllenmiş yumurtaya zigot adı verilir. Zigot, mitoz bölünme yoluyla embriyoyu oluşturur. Embriyo, fetüs adını alır ve gelişmeye devam eder. Sonunda, bebek olgunlaşır ve doğar.
Embriyo, annenin döl yatağında gelişirken, ihtiyaç duyduğu besin ve oksijeni plasenta aracılığıyla alır ve atık maddeleri de plasenta vasıtasıyla uzaklaştırır. Plasenta, döl yatağındaki özel bir dokudur.
İnsanlarda büyüme, kütle ve hacim artışını ifade ederken, aynı zamanda yapı ve organların işlevlerini yerine getirebilir hale gelmesine olgunlaşma denir. İnsanların farklı dönemlerinde büyüme ve gelişme süreciyle birlikte bazı organları değişir ve işlevlerini yerine getirebilecek şekilde gelişir.
2. BÖLÜM: BİTKİ VE HAYVANLARDA ÜREME, BÜYÜME VE GELİŞME
Bu bölümde aşağıdaki konuları öğreneceğiz:
- Bitki ve hayvanlardaki üreme çeşitleri
- Bitki ve hayvanlardaki büyüme ve gelişme süreçleri
- Bitki ve hayvanlarda büyüme ve gelişmeyi etkileyen faktörler
- Bir bitki veya hayvanın bakımını üstlenerek gelişim süreçlerini anlama
Anahtar Kavramlar:
- Eşeysiz üreme (vejetatif üreme, bölünme, tomurcuklanma, rejenerasyon)
- Eşeyli üreme
- Büyüme ve gelişme
Üreme, canlıların sayısını artırmanın ve kalıtsal özelliklerin yeni nesillere aktarılmasının temel bir yoludur. Canlılarda üreme, eşeysiz ve eşeyli üreme olmak üzere iki ana şekilde gerçekleşir.
Eşeysiz Üreme:
Bu üreme türünde, erkek ve dişi üreme hücreleri kullanılmaz ve döllenme gerçekleşmez. Tek bir canlı, döllenme olmadan kendine benzer yeni canlılar üretebilir. Eşeysiz üreme çeşitlerini birlikte inceleyelim.
Bölünerek Üreme
Tek hücreli canlılar, belirli bir büyüklüğe ulaştıklarında kendilerini ikiye bölerek çoğalırlar. Oluşan yeni canlıların büyüklükleri birbirinden farklı olabilir.
Tomurcuklanarak Üreme
Bu üreme şekli, ana canlının vücudunda oluşan bir çıkıntıdan yeni canlıların meydana gelmesi ile gerçekleşir. Oluşan yeni canlı, ana canlı ile birlikte yaşayabilir veya ana canlıdan bağımsız olarak yaşayabilir.
Vejetatif Üreme
Vejetatif üreme, bitkilerin dal, yaprak veya gövdelerinden alınan bir parçanın köklendirilerek toprağa dikilmesi sonucu, ana canlı ile aynı özelliklere sahip yeni bitkilerin oluştuğu üreme şeklidir. Bu yöntemle elde edilen yeni bitkiler, ana bitki ile aynı genetik özelliklere sahip olur.
Örnek olarak, gül, patates, çilek, söğüt, kavak, yer elması, asma, ve kuru soğan gibi bitkiler vejetatif üreme ile çoğaltılabilirler. Aşağıdaki şemada, bir bitkinin yaprağının vejetatif üreme yoluyla nasıl çoğaltılabileceği gösterilmiştir.
Bu yöntem sayesinde bitkiler, genetik olarak istikrarlı bir şekilde çoğaltılabilirler.
Rejenerasyonla (Yenilenerek) Üreme
Rejenerasyonla üreme, bir canlının kopan bir parçasının kendini yenileyerek aynı kalıtsal özelliklere sahip yeni canlılar oluşturması olayına verilen isimdir. Bu süreç, bazı canlılarda gözlemlenir.
Örneğin, kertenkele tehlike anında kuyruğunu bırakarak düşmanını yanıltır. Kuyruğu zamanla yeniden büyür, ancak kopan kuyruktan yeni bir kertenkele meydana gelmez. Bu nedenle bu olay yalnızca rejenerasyon olarak adlandırılır.
Benzer şekilde, Meksika semenderi de kopan kol ve bacaklarını bir süre sonra yenileyebilir. Bu da bir rejenerasyon örneğidir. Kırılan bir kolu bir süre sonra iyileşebilir, ancak bu durumda başka bir semender oluşmaz.
Eşeyli Üreme
Eşeyli üreme, iki farklı cinsiyete ait üreme hücrelerinin birleşmesi sonucu yeni canlıların oluştuğu üreme biçimidir. Bu yeni canlılar, ana canlılardan farklı kalıtsal özelliklere sahiptirler. Bitkilerde eşeyli üreme, çiçekler aracılığıyla gerçekleşir.
Bitkilerde Üreme
Bitkiler iki ana grupta incelenir: çiçeksiz ve çiçekli bitkiler. Çiçeksiz bitkiler, vejetatif üreme yoluyla çoğalırlar. Öte yandan, çiçekli bitkilerin çoğu çiçeklerle ürer ve bu nedenle çiçekler bitkilerin üreme organlarıdır. Bazı çiçekli bitkiler eşeyli üreme yoluyla çoğalırken, bazıları aynı zamanda eşeysiz üreme ile de üreyebilirler.
Bu sınıflandırma, bitkilerin üreme stratejilerini ve çoğalma yöntemlerini anlamamıza yardımcı olur.
Çiçekli Bitkilerin Kısımları
Tozlaşma ve Döllenme
Polen tanecikleri, gelişimlerini tamamladıktan sonra polen kesesi içinden çıkarak etrafa dağılırlar. Bu dağılma, çeşitli taşıyıcılar aracılığıyla gerçekleşir. Böcekler, kuşlar, su akıntıları, rüzgar veya insanlar bitkilerin çiçeklerini ziyaret ettiklerinde, polen taneciklerini başka çiçeklerin tepeciklerine veya aynı çiçeğin dişi organının tepeceğine taşıyabilirler. Bu sürece tozlaşma adı verilir.
Rüzgar gibi cansız faktörler de polenlerin uçarak farklı yerlere taşınmasını sağlayabilirler. Bu, tozlaşmanın diğer bir örneğidir.
Dişicik tepesine taşınan polen tanecikleri, tepeciğin nemli bir ortamda olmasından dolayı çatlarlar. Polenler, polen tüpü olarak adlandırılan bir borucuk oluşturur ve bu borucuk içinden sperm hücresi geçer. Sperm hücresi, yumurtalık içindeki yumurta hücresi ile birleşir. Bu birleşmeye döllenme denir ve sonucunda zigot adı verilen yeni bir hücre oluşur. Zigottan embriyo gelişir.
Daha sonra embriyo, etrafını sert bir kabukla çevreleyerek tohum oluşturur. Tohum içinde hem embriyo hem de yeni bitkinin büyümesi için kullanacağı besin bulunur. Bu besinle birlikte tohum kabuğu, tohumu sarar. Yumurtalıkta birikmiş besinler varsa, tohumun etrafında bir meyve meydana gelir. Meyve, tohumu korur ve aynı zamanda tohumun dağıtılmasını sağlar.
Bu olayı aşağıdaki gibi özetleyebiliriz.
Tohumların Yayılma Yolları
Tohumlar, uygun olmayan şartlarda uyku halindedir ve çimlenemezler. Tohumlar, şekil, büyüklük ve renk açısından farklılık gösterebilirler ve canlılıklarını koruma süreleri de değişkenlik gösterir. Bazı meyveler bir veya birkaç tohum içerirken, bazıları çok sayıda tohum barındırır. Örneğin, domates çok sayıda tohum içerken, erikte yalnızca bir tohum bulunur.
Çimlenme
Tohumun içinde embriyo ve besin kaynağı bulunduğunu öğrendik. Embriyo, uygun koşullar sağlandığında büyür ve yeni bir bitki oluşturur. Bu sürece çimlenme denir. Çimlenme için gereken temel faktörler şunlardır: uygun sıcaklık, su (nem) ve hava (oksijen).
Bitki Büyüme ve Gelişme Faktörleri
Bir bitkinin büyümesini ve gelişmesini etkileyen faktörler çevresel ve kalıtsal olarak iki kategoriye ayrılabilir. Atmosferdeki gazlar, ışık, sıcaklık, su ve mineraller çevresel faktörlerken, yaprak yapısı ve büyüklüğü gibi özellikler kalıtsal faktörlere örnektir.
Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
Doğadaki hayvanlar, farklı türlerde olabilirler ve bu türlerin üreme yöntemleri de farklılık gösterebilir. Hayvanlar, nesillerini sürdürmek için ürerler, ancak bu üreme yöntemleri türlerine göre değişiklik gösterir.
Omurgasız ve omurgalı hayvanlar olarak iki ana sınıfa ayrılabilirler. Omurgasız hayvanların bazıları eşeysiz ürerken, bazıları eşeyli üremeyle çoğalır. Örneğin, hidra eşeysiz ürerken, eklem bacaklılar ve böcekler eşeyli üremeyle ürer. Bu türlerde yavru bakımı genellikle yoktur.
Omurgalı hayvanlar ise genellikle eşeyli üreme ile çoğalır. Yavruların büyümesi ve gelişmesi anne ve baba tarafından desteklenir ve yavru bakımı önemlidir.
Omurgalı Hayvanların Sınıflandırılması
Omurgalı hayvanlar, sınıflandırılabilirler ve aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi üreme ve gelişme özellikleri temel alınarak gruplandırılabilirler:
Üreme ve Yavru Bakımı
Farklı canlı türlerinin üreme ve yavru bakımı yöntemleri oldukça çeşitlidir. İşte bazı canlı gruplarına özgü üreme ve yavru bakımı bilgileri:
Balıklar
Balıklar, üreme hücrelerini (yumurta ve sperm) suya bırakarak ürerler. Bu üreme hücreleri suda birleşir ve döllenme gerçekleşir. Balıkların yavruları için özel bir yavru bakımı yoktur. Bazı balıklar doğurarak çoğalır, örneğin lepistes balığı.
Kurbağalar
Kurbağaların üremesi suda gerçekleşir. Yumurta ve sperm hücreleri suyun içinde birleşir ve gelişim başlar. Kurbağaların yavrularına yavru bakımı yapmazlar. Yavrular, ana canlı tarafından beslenmez ve kendi başlarına gelişirler.
Sürüngenler
Sürüngenler, yılanlar, timsahlar, kertenkeleler ve kaplumbağalar gibi canlıları içerir. Bu canlılar yumurtlayarak çoğalırlar. Yumurtalarını özel bir kuluçka sürecine koymazlar. Yavrular gelişimlerini tamamlayınca yumurtadan çıkarak doğarlar ve ana canlı yavru bakımı yapmaz.
Kuşlar
Kuşlar da yumurtlayarak çoğalır. Yumurtadan çıkan yavrulara yavru bakımı yaparlar. Ana kuş, yavrularına yiyecek getirir ve onları korur. Bu süreç yavruların büyümesi için önemlidir.
Memeliler
Memeliler doğurarak çoğalırlar. Yavrular doğduktan sonra anneleri tarafından emzirilir ve bakılır. Yavru bakımı memeliler için oldukça önemlidir ve yavrular uzun bir süre anneleriyle kalırlar.
Başkalaşım
Bazı canlılar, yavru halleri ile ana canlıları arasında büyük farklar gösterir ve bu dönüşüme başkalaşım denir. Kurbağalar, kelebekler, sinekler ve güveler gibi canlılar bu tür bir gelişim süreci geçirirler. Yumurta içinde yeterli besin olmadığı için yavrular, larva adı verilen bir aşamada dışarıdan besin alarak gelişimlerini tamamlarlar. Larvalar, daha sonra yetişkin canlılara dönüşürler.
6. ÜNİTE TEKRARI
Yorum gönder