Canlılar Dünyası

Dünya üzerinde kaç çeşit canlı olduğunu merak ettiniz mi? Cevabı sizi şaşırtabilir: Milyonlarca.
Canlılar, okyanuslarda, ormanlarda, çöllerde ve neredeyse her yerde bulunabilirler. Bilim insanları, Dünya’da 10 milyon canlı türünün var olduğunu düşünmektedir, ancak şu an için sadece 1,5 milyon türü tanımış durumdayız. Her bir canlı türü, kendine özgü özellikleriyle diğerlerinden ayrılır.
Büyük bir kütüphanede binlerce kitap olduğunu hayal edin. Eğer kitaplar rastgele yerleştirilseydi, aradığınız kitabı bulmak oldukça zaman alırdı. Ancak kitaplar, türlerine göre ayrılıp raflara dizildiğinde aradığınızı bulmak çok daha kolay olurdu. Benzer şekilde, bilim insanları da Dünya’daki sayısız canlı türünü tek tek incelemenin mümkün olmadığını fark etti. Bu nedenle, canlıları sınıflandırarak daha kolay bir şekilde incelemeye karar verdiler.

Canlıları sadece bitki veya hayvan olarak düşündünüz mü? İki ana grupta tüm canlıları sınıflandırabilir misiniz? Böcekler, kurbağalar, gözle görünmeyen organizmalar ve ekmeğin üzerinde oluşan küfler gibi canlılar hakkında neler düşünüyorsunuz? Bu canlıları farklı gruplara ayırmak mantıklı değil mi?
Geçmişte, gözlemlere dayanarak bilim insanları canlıları sadece bitki veya hayvan olarak sınıflandırdı. Ancak zamanla, canlıların benzer özelliklerine göre farklı gruplar oluşturuldu. Bu sınıflandırmada, canlıların yaşam alanı, hareket kabiliyeti, beslenme alışkanlıkları, üreme yöntemleri gibi özellikleri benzerlik ve farklılık açısından göz önünde bulunduruldu.
Aşağıdaki şemada olduğu gibi canlıları sınıflandırabiliriz:

Dünya üzerinde yaşayan milyonlarca canlı türü bulunmaktadır. Ancak biz sadece bu canlıların bir kısmını gözlemleyebiliriz. Çevremizdeki bazı canlılar gözle görülemeyecek kadar küçüktür. Bu mikroskobik canlılar, insan vücudu, hayvanlar, hava, toprak, su gibi farklı ortamlarda bulunabilirler. Mikroskop adı verilen bir araç sayesinde bu gözle görülemeyen canlıları inceleyebiliriz.

İnsanlar, mikroskop icat edilmeden önce çevrelerindeki gözle görülemeyen detayları bilemezlerdi. Gözle görebildikleriyle yetinmek durumundaydılar. Bitki ve hayvanların yapısı onlar için gizemliydi. Ayrıca varlığından haberdar olunmayan birçok küçük canlı türü vardı. Mikroskopun icadından sonra, gözle görülemeyen bu canlı türlerinin varlığı da keşfedildi. Bu canlılar hakkında bilgi sahibi olarak hastalıkların nedenleri anlaşılmaya başlandı.

Mikroskop, iki mercek yardımıyla bir nesneyi normalden çok daha büyük gösterir. İlk mercek, nesnenin büyütülmüş görüntüsünü oluşturur. Bu görüntü daha sonra ikinci bir mercek tarafından daha fazla büyütülerek gözlemlenir. Mikroskopla baktığınızda gördüğünüz şey budur. Mikroskop terimi, “mikro” (çok küçük) ve “skop” (bakmak) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

Dünya’da milyonlarca canlı türü bulunmaktadır. Ancak bu canlıların sadece bir kısmını mikroskopla gözlemleyebildiğimizi fark etmiş olmalısınız. Mikroskopla görülebilen ancak gözle görülemeyen canlılara “mikroskobik canlılar” denir. Bu canlılar da diğer canlılar gibi hareket eder, ürer, beslenir, büyür, solunum yapar ve atık ürünlerini boşaltır. Ayrıca yiyeceklerin bozulmasına da neden olabilirler.

Mikroskobik canlılar her tür ortamda bulunabilirler, örneğin hava, su, toprak gibi. Bu canlılar çeşitli hastalıklara yol açabilirler. Örneğin nezle veya grip gibi hastalıklar, mikroskobik canlılar tarafından meydana gelir. Bu canlılar vücuda farklı yollarla girerek hastalıklara neden olabilirler.

Mikroskobik canlılar, dökülen yaprakların, yiyecek artıklarının ve ölü hayvanların çürümesine neden olurlar. Bu canlılara örnek olarak paramesyum, öglena ve bakteriler verilebilir.

Hamurun mayalanması, sütün peynir veya yoğurda dönüşmesi gibi olaylar mikroskobik canlıların etkisiyle gerçekleşir. Ayrıca turşuların yapımında da bu canlılar görev alır.

Yoğurt ve ayran gibi yiyecekleri tüketirken, içerisinde bulunan bakterilerin yaşam döngüsünün ne kadar önemli olduğunu fark etmeyiz. Bakteriler sütü yoğurda çevirirken çeşitli maddeler açığa çıkarır ve bu da yoğurdun lezzetini ve kokusunu oluşturur.

Bazı bakteriler, üzüm suyunun sirkeye dönüşmesinde rol oynar. Ayrıca bitkilerin köklerinde yaşayan bazı yararlı bakteriler, bitkinin azottan faydalanmasını sağlar. Ancak bazı bakteriler hastalıklara neden olabilir, bu nedenle temizlik ve hijyen önemlidir.

Deniz, göl veya dere sularında göremediğimiz ilginç mikroskobik canlılar yaşar. Bu canlılar çok küçüktür ve milyonlarca türü bulunmaktadır. Amip, paramesyum ve öglena gibi canlıların büyütülmüş hallerini gösteren görselleri inceleyebilirsiniz. Bu canlılar besinlerini farklı şekillerde elde eder ve bazıları bitki veya hayvanların vücutlarında yaşayarak hastalıklara yol açabilir.

Mantarların hepsi kolayca görülebilir mi? Gözle görülemeyen mantarların da var olabileceğini düşünüyor musunuz? Bu tür mantarları nasıl fark edebilirsiniz? Mantarların sınıflandırma sistemindeki yeri hakkında ne düşünüyorsunuz?

Mantarlar, bitkilerle aynı kategoride değildirler. Çünkü bitkiler gibi yaprakları ve çiçekleri yoktur. Mantarlar genellikle ılıman, karanlık, nemli ve besin açısından zengin ortamlarda yaşarlar. Mantarların yaşayabileceği diğer yerler hakkında bilgi sahibi misiniz? Açık havada bırakılan yiyeceklerin üzerinde yeşil veya siyah ince tabakaların oluştuğunu gözlemlediniz mi?

Çürüyen meyvelerin etrafını genellikle yumuşak, ipliksi bir yapı sardığını fark ettiniz mi? Bazı hastalıkların mantarlar tarafından tetiklendiğini biliyor muydunuz? Ağaç gövdelerinde büyüyen şapkalı mantarlar ve bayat yiyeceklerde gelişen ipliksi yapılar, mantarlar grubuna ait ilkel canlılardır.

Küf mantarı, ekmek gibi yiyecekleri küflendirir. Aşağıda görsellerde farklı mantar türlerini görebilirsiniz. Çevrenizde bu mantar türlerinden hangilerini gözlemliyorsunuz? Örnekler verebilir misiniz? Bazı mantar türlerine örnekler aşağıda bulunmaktadır:

• Maya mantarı, hamurun kabarmasını sağlar.
• Hastalık yapan mantarlar, canlılara zarar verir.
• Şapkalı Mantarlar
• Şapkalı mantarlar, çevrenizde rahatlıkla gözlemlenebilir. Bu mantarların bazı türleri insanlar tarafından tüketilirken, bazıları zehirli olabilir. Zehirli mantarları zehirsizlerden ayırmak genellikle zordur. Bu yüzden doğadan toplanan mantarlar arasında zehirli türlerin tüketilmemesi gereklidir.

Zehirli olmadığından emin olduğunuz, tüketilebilen mantarlar günümüzde özel olarak üretilmektedir. Bu mantar türlerine “kültür mantarı” denir. Kültür mantarları, B vitamini açısından zengin bir içeriğe sahiptir. Günlük hayatta tükettiğimiz pastalar, börekler ve ekmeklerin hamurunun hazırlanışını biliyor musunuz? Maya, hamurun kabarmasını sağlar. Maya mantarları, uygun besin, nem ve sıcaklık koşullarında hızla çoğalır ve hamurun kabarmasına yol açar.

Mantarların genellikle ılıman, karanlık ve besin açısından zengin ortamlarda yaşadığını biliyorsunuz. Açık havada uzun süre bekleyen yemek, sebze, meyve ve salçaların yüzeyinde oluşan küf tabakalarını hatırlıyor musunuz? Bu tabakaların aslında bir mantar türü olduğunu biliyor muydunuz?

Hayvanat bahçesine gitme fırsatınız oldu mu? Değişik türde hayvanların bulunduğu çiftlikleri gördünüz mü? Bildiğiniz hayvan isimlerini listeleyerek, bu hayvanların özelliklerini sıralayabilirsiniz. Hayvanlar arasındaki benzerlikler ve farklılıkları gözlemleyerek çeşitliliklerini keşfedebilirsiniz.

Düşünün, bir milyondan fazla farklı türde hayvanı barındırabilen devasa bir hayvanat bahçesi hayal edebiliyor musunuz? Dünya üzerinde gerçekten de bu kadar çok hayvan türü bulunmaktadır. Hayvanları nasıl sınıflandırdınız? Büyük, küçük; evcil, yabani; sucul, karasal; uçabilen vb. gibi şekillerde mi? Bu tür bir sınıflandırma gerçekten bilimsel ve doğru bir yaklaşım olabilir mi?

Kemikler olmadan vücudunuz nasıl bir şekil alırdı? Hareket etmek istediğinizde nasıl davranırdınız? Kemikler olmadan iç organlarınız yerlerinde sabit kalabilir miydi?
İnsan dışındaki diğer hayvanların da kemikleri olduğunu biliyor musunuz? Yaptığınız etkinlikte omurganın konumunu ve yapısını belirlediniz. Ancak bazı hayvanların omurgası olmadığını biliyor musunuz? Sizce hangi hayvanların omurgası vardır? Sayfadaki çeşitli canlılara ait iskelet fotoğraflarına göz atarak omurgalarını inceleyebilirsiniz.

Çevremizde yaşayan hayvanların benzer ve farklı özelliklerinden biri, vücutlarını destekleyen yapılarıdır.
Bilim insanları, omurgası bulunan hayvanları “omurgalılar” olarak sınıflandırmıştır, aynı şekilde omurgası olmayanları da “omurgasızlar” olarak ayırmıştır.