Cümle Türleri
YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER
1. Fiil (Eylem) Cümlesi
2. İsim (Ad) Cümlesi
B) YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLELER
1. Kurallı (Düz) Cümle
C) ANLAMLARI BAKIMINDAN CÜMLELER
1. Olumlu Cümle
İsim veya fiil cümlelerinde yüklemde bildirilen işin gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini ya da var olduğunu belirten cümleler, olumlu cümledir.
- Örnekler
- Yardımlarımızdan dolayı bize teşekkür etti. → Olumlu cümle
- Bende biraz para var. → Olumlu cümle
Kötü ya da olumsuz olarak algıladığımız durumlar, cümleyi olumsuz yapmaz. Önemli olan şey, yargının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
- Örnekler
- Top oynarken ayağını kırmış. → Olumlu cümle
- Yaşlı köpekleri dün ölmüş. → Olumlu cümle
2. Olumsuz Cümle
İsim veya fiil cümlelerinde yüklemde bildirilen işin gerçekleşmediğini, gerçekleşmeyeceğini ya da var olmadığını belirten cümleler, olumsuz cümledir.
Olumsuz cümleler; “-ma, -me, -mı, -mi, -mu, -mü; -maz, -mez; -sız, -siz, -suz, -süz” ekleriyle ve “yok, değil” sözcükleriyle yapılır.
Örnekler
Biçimce ve anlamca olumlu/olumsuzluk ifadeleri verilmeden cümlenin anlamı sorulduğunda, biçime değil anlama bakarız çünkü esas olan anlamdır.
- Örnekler
- Senin için fedakârlık yapmayacak değilim. → Olumlu cümle
3. Soru Cümlesi
Cevap almak için kurulan cümleler, soru cümleleridir.
Örnekler
- Bunların hepsini yiyecek misin?
- Soru cümleleri, gerçek ve sözde soru cümleleri olmak üzere ikiye ayrılır:
a) Gerçek Soru Cümleleri:
Amaç, soruya cevap almaktır.
- Örnekler
- Akşam beni kaçta ararsın?
- Evcil hayvanınız var mı?
b) Sözde Soru Cümleleri:
Amaç cevap almak değil daha çok bilineni vurgulamaktır.
- Örnekler
- Ne çok çalıştığını bilmez olur muyum? (Onaylama)
- Bunları ben mi söylemişim? (İnkâr)
- Bu parayla ne alınır ki? (Azımsama)
- İnsan, sevdiğini hiç üzer mi? (Ayıplama, kınama)
- Bir bardak çay alabilir miyim? (Rica)
4. Ünlem Cümlesi
Sevgi, korku, heyecan, şaşkınlık gibi duyguları ifade eden cümlelerdir.
Örnekler
Tüh, annemin en sevdiği vazoyu kırdım!
- Eyvah, yine yağmura yakalanacağım!
D) YAPILARINA GÖRE CÜMLELER
Yapılarına göre cümleler konusunun iyi anlaşılabilmesi için yan cümle ve temel cümle kavramlarının iyi bilinmesi gerekir.
Temel Cümle:
Birleşik cümlelerde yarım yargıları sonuca bağlayan, asıl yargıyı bildiren cümledir. Temel cümle, içerisinde mutlaka yüklemi barındırmalıdır.
Örnekler
| Ahmet’i bugün statta | gördüm. Temel cümle |
Gördüm, yüklemdir aynı zamanda temel cümledir.
| Dosyaları evde | unuttum. Temel cümle |
Unuttum, yüklemdir; temel cümle, yüklemi içerisinde barındırmaktadır.
Yan Cümle:
Birleşik cümlelerde ana cümlenin anlamını tamamlayan yardımcı unsurlardır. Genellikle yarım yargı bildirirler. Türkçemizde yan cümle dört şekilde yapılır:
Fiilimsilerle yapılır. Bir cümlede ne kadar fiilimsi varsa bir o kadar da yan cümle vardır.
- Örnekler
1. Tek Yüklemli (Basit) Cümle
Yüklem tektir ve herhangi bir yan cümle bulunmaz.
Cümlenin uzunluğu ya da kısalığı ölçü değildir.
- Örnekler
| Şu kale, | en sağlam yapısıdır bu küçük kentin. Yüklem |
| Görünce | sor. Yüklem |
Yüklem tek olmasına rağmen yan cümle olduğu için basit cümle sayılmaz.
2. Birleşik Cümle
Birleşik cümleleri dört başlık altında inceleyebiliriz:
a. İçinde Fiilimsi Olan Cümle (Girişik Birleşik Cümle):
Tek yüklemi olan ve yan cümlesinde fiilimsi bulunan cümlelerdir.
- Örnekler
| Beni görünce Yan cümle |
koşarak Yan cümle |
yanıma geldi. Temel cümle |
Uyarı
Yüklemin içerisinde yer alan fiilimsiler yan cümle yapmaz, temel cümle olur.
| Tek çaresi, | onunla konuşmaktı. Yüklem |
Konuşmak sözcüğü fiilimsi olmasına rağmen yan cümle değildir.
b. Şartlı Birleşik Cümle:
Tek yüklem bulunur.
Şartlı birleşik cümleler “-sa/-se” ekleriyle yapılır.
Yan cümle, temel cümleye şart anlamı katarak bağlanır.
- Örnekler
| Kendine güvenmezsen Yan cümle |
başaramazsın. Temel cümle |
- Uyarı
Yan cümlesinde “-sa/-se” olup ayrıca bir de fiilimsi bulunuyorsa cümle yine şartlı birleşik cümle olur.
- Anlatılanları iyi dinlersen konuyu çabuk kavrarsın.
c. “ki”li Birleşik Cümle:
Birden fazla yargının “ki” bağlacı ile bağlandığı cümlelerdir. “ki”li birleşik cümlelerde temel cümlenin yan cümleden önce geldiği yönünde genel bir kabul vardır.
- Örnekler
| Anladım ki Temel cümle |
bu konuda ben yanılıyorum. Yan cümle |
| Düşündüm ki Temel cümle |
sen de bizimle gelebilirsin. Yan cümle |
d. İçinde Cümle Olan Cümle (İç İçe Birleşik Cümle):
Yüklem tek olur.
Yan cümlesinde doğrudan anlatım vardır.
Doğrudan anlatımlı cümle temel cümlenin nesnesi olmak zorundadır.
- Örnekler
| Bir haftaya kadar buraya dönmüş olacağım Yan cümle (Belirtisiz nesne görevinde) |
dedi. Temel cümle |
3. Birden Çok Yüklemli (Sıralı) Cümle
Birden fazla yüklem vardır.
4. Bağlacı Olan (Bağlı) Cümle
Birden fazla yüklem vardır.
Yüklemler, bağlaçlarla birbirine bağlanır.
Örnekler
Bağlı cümle değil çünkü yüklem tek.
| Emel ve Sude, birlikte | geziyor. Yüklem |
Bağlı cümle değil çünkü yüklem tek.
Yorum gönder