Fiilde Çatı

“Fiil çatısı” terimi ilk duyulduğunda, “Neden çatı denmiş ki?” gibi bir soru akla gelebilir. Bir evin çatısını düşünelim (genellikle üçgen şeklinde çizilir); çatının alt kısmına yüklemi koyarsak, üstteki iki kenara da özne ve nesneyi yerleştirdiğimizde fiil çatısını oluşturmuş oluruz. Fiillerde çatı veya fiil çatısı denildiğinde, aklımıza yüklem-özne-nesne ilişkisi gelmelidir.

Fiillerin, özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve aldığı biçime “çatı” denir. Konumuzun adından da anlaşılacağı gibi, çatı sadece fiil cümlelerinde aranan bir özelliktir. İsim cümlelerinde çatı aranmaz.

Fiil çatısı, öznelere ve nesnelere göre iki yönden incelenir.

İşi gerçekleştiren bir öznenin bulunduğu fiillere “etken fiil” denir.

Örnekler:

• “Babam her gün kitap okuyor” cümlesinde, “okuma” işini yapan bir özne (babam) bulunmaktadır. İşi gerçekleştiren gerçek bir özne olduğu için bu cümlenin yüklemi etkendir.
• “Bu kitabı dün aldım” cümlesinde, “alma” işini gerçekleştiren bir özne mevcuttur. Ancak bu cümlede özne bir kelime olarak belirtilmemiş olabilir. Özne bir kelime olarak verilmese de, işi gerçekleştiren kişi belli olduğu için bu cümlenin yüklemi, çatısına göre etkendir.

Özellikle belirtmek gerekir ki etken fiiller, nesne-yüklem ilişkisine göre geçişli veya geçişsiz olabilir.

• “Benim sözlerimi herkes anladı” cümlesinde, “anlama” işini gerçekleştiren gerçek özne “herkes” kelimesidir. Yükleme “neyi” sorusuna cevap veren “sözlerimi” nesnesi olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla bu cümlenin yüklemi, öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir.

İşi gerçekleştiren gerçek bir öznesi bulunmayan fiillere “edilgen fiil” denir. Edilgen çatılı fiillerde özne işi gerçekleştiren bir kişi değil, yapılan işten etkilenen durumda olan kişidir. Edilgen fiiller, fiil kök veya gövdelerine “-l” veya “-n” eklerinin eklenmesiyle türetilirler.

Örnekler:

• “Futbolcu kırmızı kartla oyundan atıldı” cümlesinde, “atma” işini gerçekleştiren bir kişi yoktur. Bunun yerine “atılma” eyleminden etkilenen “futbolcu” vardır. “Futbolcu” işi gerçekleştiren bir kişi değil, yapılan işten etkilenen durumundadır. Bu nedenle cümlede “sözde özne” olarak görev yapar ve “atıldı” eylemi çatısına göre edilgendir.
• “Bütün sokaklar temizlendi.”
• “Kitapların hepsi okundu.”
• “Kapı hızlı hızlı vuruldu.”

Yukarıdaki cümlelerde yüklemler, “-l-” ve “-n-” ekleriyle türetilmiştir. Ayrıca bu eylemleri gerçekleştiren kişiler cümlelerde verilmemiştir. Bunun yerine yapılan işten etkilenen durumda olan “bütün sokaklar, kitapların hepsi, kapı” gibi özne görevini üstlenen sözcükler kullanılmıştır.

• “Bakkaldan bir ekmek alındı.”
  Buradaki cümlede, “alma” eylemini gerçekleştiren bir kişi belirtilmemiştir. Ancak zihinsel olarak “tarafından” ifadesi eklenerek bir özne ekleyebiliriz. Bu durumda cümle şu şekilde olur: “(Çocuk tarafından) bakkaldan bir ekmek alındı.” Bu cümlede, işi gerçekleştiren kişi “çocuk” tarafından belirtilmiş, bu nedenle “alındı” eylemi çatısına göre edilgendir. 

Edilgen fiiller, nesne-yüklem ilişkisine göre her zaman geçişsizdir. Çünkü edilgen fiillerde nesne gibi görünen öge her zaman sözde öznedir.

Örnekler:

• “Kardeşim, kırtasiyeden güzel bir kalem aldı” cümlesinde “alma” işini gerçekleştiren özne (kardeşim) bulunmaktadır. Bu cümle gerçek öznesi olduğu için etkendir. “Alma” işinden etkilenen nesne de cümlede açıkça verilmiştir: “güzel bir kalem”. Bu nedenle bu cümle öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir.
• “Kırtasiyeden güzel bir kalem alındı” cümlesi ise öznesine göre etken değil, edilgendir. Çünkü bu cümlede “alma” işini gerçekleştiren bir özne belirtilmemiştir. Eylem başkası tarafından gerçekleştirilmiştir, bu nedenle öznesine göre edilgendir. Edilgen fiiller nesnesine göre her zaman geçişsizdir, bu nedenle “alınma” eylemi geçişsizdir. Dolayısıyla cümle, öznesine göre edilgen, nesnesine göre geçişsizdir.

Nesnesi olan ya da nesne alabilen eylemlere “geçişli eylem” denir. Geçişli fiiller, yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne?” sorularına cevap verirler.

Örnekler:

• “İçeriden su getirdi” cümlesinde “getirmek” eyleminden etkilenen varlık “su”dur. Bu, yükleme sorduğumuz “neyi” sorusuyla belirlenir. Dolayısıyla “getirmek” fiili nesne aldığı için geçişlidir.
• “Hakem kaleciyi maçtan attı” cümlesinde “atmak” eyleminden etkilenen “kaleci”dir. Bu, cümlede nesne olarak kullanıldığı için “atmak” fiili geçişlidir.

UYARI: Bazı cümlelerde, fiiller geçişli olduğu halde nesne bulunmayabilir. Bu durum, geçişli fiillerin nesne gerektiren fiiller olmaları nedeniyle ortaya çıkabilir. Örneğin, “Yolcular durakta bekliyor” cümlesinde “beklemek” eylemi geçişlidir, ancak nesne cümlede belirli bir sözcük olarak verilmemiştir. Ancak “neyi?” sorusuna cevap verildiği için “beklemek” fiili geçişlidir, çünkü sonuçta beklenen bir dolmuş veya otobüs bulunmaktadır.

Nesne almayan, yani “ne, neyi, kimi?” sorularına cevap vermeyen fiillere “geçişsiz fiil” denir. Geçişsiz fiillerde nesneyi belirlemek için “ne, neyi, kimi?” sorularını sorduğumuzda cevap alamayız.

Örnekler:

• “Dayımlar bugün tatile gidiyor” cümlesinde “gitmek” eylemi nesne almamıştır. “Ne, neyi, kimi” sorularından herhangi birine cevap vermez.
• “Ali’nin sözlerine çok güldük” cümlesinde de “gülmek” eylemi geçişsizdir çünkü “ne, neyi, kimi” sorularına cevap vermez.