HİKÂYE EDİCİ METİNLER

Düz Yazı Türleri

Duygu ve düşüncelerin, uyak ve ahenk olmadan cümlelerle anlatıldığı yazılardır.

1. Olay Yazıları

Bir olayın, yer ve zaman belirtilerek, kahramanların çevresinde kurgulanmasına olay yazıları denir. Olay yazılarında genellikle öyküleyici anlatım tekniği kullanılır. Özellikle romanlarda betimleyici anlatıma da sık sık başvurulur.

1.1. Fabl (Öykünce)

İnsan dışındaki canlı ve cansız varlıklara insan özelliği verilerek başlarından geçen olayların insanlara ibret dersi verecek şekilde anlatıldığı kısa yazılara fabl denir.

• Sonunda ders verme amacı güden yazılardır.
• Genellikle hayvanlar ve bitkiler konuşturulur.
• Fabl kahramanları insanlar gibi düşünür, insanlar gibi konuşur ve tıpkı insanlar gibi davranır.
• Dünyanın en ünlü fabl yazarları Ezop, La Fontaine ve Beydeba’dır.

Örnek:
“Yengeç ana, yavrusunu sürekli uyarıyormuş:
– Şunu böyle yapma, bunu böyle yapma! Öyle eğri büğrü yürüme, doğru dürüst yürü!..
Canına tak eden yavru yengeç, anasına şöyle demiş:
– Peki, sen doğru dürüst yürü önümden de ben de yürümek nasılmış öğreneyim!”

1.2. Hikâye (Öykü)

Olmuş veya olabilecek olayları belli bir plan çerçevesi içinde yer ve zamana bağlı olarak anlatan yazı türüne hikâye (öykü) denir.

• Yaşanmış ya da yaşanabilir olaylar anlatılır.
• Dar bir zaman dilimini kapsar.
• Olayla ilgili yer ve zaman bellidir.
• Romana göre kısa eserlerdir.
• Karakter sayısı azdır.
• Serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur.
• Kısa soluklu eserlerdir.
• Olay, başlangıçtan sonra doğru giden bir olayın bir anlık parçasıdır.

1.3. Anı (Hatıra)

Yaşanmış olayların, üzerinden zaman geçtikten sonra yazıldığı yazı türüne anı (hatıra) denir.

• Bir kişinin yaşadığı veya tanık olduğu olaylar anlatılır.
• Yazar, olayları kendi bakış açısından anlatır.
• Geçmişe ışık tutar.
• Tarihsel olayların öğrenilmesine katkıda bulunur.

1.4. Tiyatro

Dram, komedi, trajedi gibi sahnede oynanmak üzere yazılan edebiyat türlerinin ortak adına tiyatro denir. Ayrıca yazılan eserlerin sahnede oynanmasına ya da bu tür eserlerin oynandığı binaya da tiyatro denir.

• Genellikle oynanmak için yazılır. Okunmak için yazılan tiyatro türleri de vardır.
• Olayları oluş hâlinde gösterir.
• Konuşma ve eyleme dayanan bir türdür.
• İnsana ders vermek, onu düşündürmek onu yorum yapmaya yönlendirmek amacı taşır.
• Tiyatronun unsurları: “Yazar, eser, oyun ve seyirci”dir.
• Tiyatronun temel ögeleri: “Olay, yer, zaman ve kişiler”dir.

Tiyatro Terimleri

• Opera: Orkestra eşliğinde söylenen, tüm sözleri bestelenmiş oyun.
• Operet: Yergi içerikli, konuşmalı ve şarkılı bölümleri birbirini izleyen hafif eğlenceli oyun.
• Vodvil (Entrika komedisi): Yalnızca güldürme amacı güden, karmaşık olaylar ve yanlış anlamalar üzerine kurulan, beklenmedik bir şekilde biten komedi türüdür.
• Pandomim (mim): Sessiz hareketler, jestler, yüz ifadeleri ve kostümler yoluyla duyguları, düşünceleri anlatmaya yarayan tiyatro çeşididir.
• Suflör: Tiyatroda, kuliste bulunarak oyunculara sözlerini fısıltıyla söyleyip hatırlatan yardımcı.
• Temsil: Bir tiyatro eserinin oynanması.
• Diyalog: Kişilerin karşılıklı konuşmaları.
• Monolog: Bir kişinin tek başına konuşması.
• Kulis: Sahne arkası.
• Fars: Toplumdaki düzensizlikleri alaylı anlatımla yeren, daha çok halk zevkini okşayan kaba güldürü.
• Feeri: Kişileri melek, cin, peri… olan sahnelenmiş masal. Bu türde halk efsanelerinden yararlanılır.
• Skeç: Kısa yazılmış, güldürme amaçlı oyun.
• Melodram: Bestelenmiş dramdır.
• Kabare: Güncel, toplumsal konuları eleştirel bir tavırla yansıtan, izleyici ile içli dışlı olunan oyunlardır.
• Drama: Bir tiyatro metninin oyuncular tarafından sahnede canlandırılmasıdır.
• Dublör: Tiyatro ve sinemada bir rolün yedek oyuncusudur.
• Fasıl: Bölüm, tiyatroda perdenin karşılığıdır.
• Jest: Sanatçının bütün hareketlerine verilen ad.
• Mimik: Kaş, göz, yüz hareketleriyle bir duygu ve düşüncenin anlatılmasıdır.
• Mizansen: Oyuncuların sahnedeki hareketlerine denir.
• Rejisör: Bir piyesi sahneye koyan kişidir.
• Sahne: Oyunun her bölümüne verilen ad.
• Senaryo: Bir oyunun ve filmin bütün ayrıntılarıyla yazıldığı metindir.

2. Bildirme Yazıları

• Gezi Yazısı (Seyahatname): Gezilip görülen yerlerin ve o yerlerle ilgili izlenimlerin anlatıldığı yazılara gezi yazısı denir.
  • Gezilip görülen yerler edebî bir üslupla anlatılır.
  • Yazarın duygu ve düşüncelerini içerebilir.
  • Gözlem gücüne dayanır.
  • Anlatılanlar gerçektir, hayal ürünü değildir.

2.2. Mektup Yazarken Uyulması Gereken Kurallar:

• Tarih: Mektubun sağ üst köşesine, hitapla aynı hizada yazılır. Tarihten önce mektubun yazıldığı yer belirtilir.
• Hitap: Mektubun başlığı olan hitap, kısa ve içten bir ifade olmalıdır. Hitaptan sonra virgül (,) kullanılır.
• Giriş: Mektubun neden yazıldığı bu bölümde belirtilir. Birkaç cümle ile giriş yapılır.
• Gelişme: Mektubun içeriği ve konuşma bölümüdür. Haberler, sorular bu bölümde yer alır.
• Sonuç: Mektup yazılan kişi ve ailesinin durumu sorulur, kendi durumumuzdan bahsedilir. İyi dileklerle mektup sonlandırılır. Sağ alt köşeye ad ve soyad yazılıp imzalanır.
• Zarf: Mektup özenle katlanır ve zarfa konur, zarf kapatılır.

2.3. Haber:

• Haber, gazetelerde belli bir zaman diliminde meydana gelen olayları okuyucuya anında ileten yazılardır.
• Haberler, nesnellik ilkesine uygun olarak yazılır.
• Temel soruları yanıtlar: Kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin?
• Haber, ilginç, yeni, doğru ve önemli olmalıdır.
• Haberlerin kaynağı genellikle muhabirlerdir.

3. Düşünce (Fikir) Yazıları:

• Düşünce yazıları, toplumu sosyal, siyasal, bilimsel konularda düşünmeye yönlendirmek amacı taşır.
• Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım teknikleri sıkça kullanılır.
• Fikri alt yapıları olması sebebiyle sayısal verilere, tanıklara, örneklemelere ve karşılaştırmalara başvurulabilir.
• Düşünce yazıları kişisel düşünceleri içerebileceği gibi ispatlanmış gerçeklere dayanarak da yazılabilir.