PARAGRAFIN YAPI YÖNÜ
1. Paragrafın Bölümleri
Bir paragrafı oluşturan cümlelerin her birinin kendine özgü yeri bulunmaktadır. Paragrafın ilk cümlesi ile son cümlesi genellikle aynı niteliklere sahip değildir. Bununla birlikte, paragrafı meydana getiren cümleler, hem yapısal hem de anlamsal açıdan iç içe geçmiş bir ilişki taşırlar ve birbiriyle bağlantılıdır. Bu cümleler, ortak bir düşünceyi birbirlerine bağlı bir şekilde ifade ederler.
> Paragraf, genellikle giriş, gelişme ve sonuç olmak üzere üç ana bölümden oluşur:
1.1. Giriş Bölümü
Genellikle tek bir cümleden oluşan giriş bölümünde parçada ele alınacak konu tanıtılır.
Giriş cümlesi bağımsız bir ifade olarak yer alır ve diğer cümleler bu giriş cümlesiyle hem yapısal hem de anlamsal olarak ilişkilidir. Giriş cümlesi, kendinden önce bir cümle gelmiş gibi bir izlenim uyandırmamalıdır. Bu nedenle, giriş bölümü cümlesinde “bu yüzden”, “bundan dolayı”, “kaldı ki”, “yine de”, “ama”, “fakat”, “oysa”, “çünkü”, “bunun için”, “ise” gibi bağlayıcı ifadeler yer almaz.
» “Bunlar halkın ağaca verdiği önemi gösterir.”
Bu cümlenin parçanın başlangıç cümlesi olması mümkün değildir, zira “bunlar” ifadesiyle önceki yargıların referansı gösterilmiştir. Bu nedenle, bu cümle paragrafın bir sonucunu ifade etmektedir.
» “Ağaç sevgisi de halkımızın değerlerindendir.”
Bu cümle de parçanın giriş cümlesi olarak uygun değildir. Çünkü bu cümle önceki bir ifadenin devamını sağlamaktadır. Bu önceki ifade, toplumun diğer değerlerinden bahsedilmiş ve ardından “ağaç sevgisi” gibi bir değere geçilmiştir.
» “Ağaç sevgisi toplumumuzun belleğine kazınmıştır.”
Bu cümle ise giriş cümlesi olarak kullanılabilir.
1.2. Gelişme Bölümü
Giriş bölümünden sonra yer alan ve önceki konuyu daha ayrıntılı şekilde açıklayan bölümdür. Konunun detayları, anlam açısından daha net hale getirilmesi, bazen kanıtlanması için betimleme, hikayeleştirme, örnekler verme, tanıklar sunma, karşılaştırma yapma, açıklamalarda bulunma gibi anlatım teknikleri ve düşünceyi genişletme yöntemlerine başvurulur.
1.3. Sonuç Bölümü
Gelişme bölümünde anlatılan düşünceler, olaylar veya duyguların bir sonuca bağlandığı kısım olarak karşımıza çıkar. Ana düşünce, zaman zaman sonuç bölümünde ifade edilebilir. Sonuç bölümünde “sonuç olarak, özetle, bu sebeple, kısacası…” gibi bağlayıcı ifadeler tercih edilebilir.”
“» “Günlük yaşamımızda kullandığımız birçok madde, sağlığımızı tehlikeye atıyor. Aslında soluduğumuz havadan, tükettiğimiz yemeklere kadar vücudumuza pek çok zehirli kimyasal madde girebiliyor. Arabaların egzozlarından çıkan dumanlar ve bacalardan havaya karışan yakıt dumanları da tehlikeli kimyasallarla doludur. Ancak bu durum sadece dışarıyla sınırlı değil. Evlerimizde de tehlikeli maddelerle çevrili yaşıyoruz. Böcek öldürücü ilaçlar ve temizlik maddeleri gibi ev içi ürünler de vücudumuza zarar verebilen maddeler arasında. Bu nedenle sağlığımızı korumak için yaşam tarzımıza ve tüketim alışkanlıklarımıza özen göstermeliyiz; sağlığımızın değerini bilmeliyiz.”
2. Paragraf Oluşturma
Paragraf oluşturma soruları, yapboz oyununa benzer bir yapıya sahiptir. Verilen karışık cümlelerden anlamlı bir paragraf oluşturulması beklenir. Bu cümleler aslında bir paragrafı oluşturan parçalardır, ancak sınavlarda özellikle karıştırılarak sunulurlar. Amacı, kompozisyon yeteneğini ölçmektir. Bu bağlamda dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır:
> Öncelikle cümlelerin tamamını okuyarak, ne anlatılmak istendiğinin anlaşılması gereklidir.
> Olay temelli paragraflarda olayın mantıksal sırası belirlenmelidir; fikir temelli paragraflarda ise düşüncenin mantık akışı oluşturulmalıdır. Bunlar yapılırken, potansiyel olarak ilk cümle olabilecek ifadeyi belirlemek önemlidir.
> Bu tür sorular, seçenekleri kullanarak da kolaylıkla çözülebilir.
Örnek
» I. Çanakkale sırtlarını bombardıman ettiler.
II. Bir topçu bölüğünde yalnız Seyit ve Ali adlı iki topçu eri kaldı.
III. Oradan geçip İstanbul’u almaya çalışıyorlardı.
IV. 1915 yılında düşman gemileri Çanakkale Boğazı’na gelmişlerdir.
V. Oradaki askerlerimizin çoğu şehit düştü.
Bu cümleleri dikkatlice incelediğimizde, Çanakkale Savaşı’nın anlatıldığı bir paragrafın oluşturulduğunu görüyoruz. Bu paragrafı oluştururken, olayların mantıklı bir sırayla sunulması gerekmektedir.
Öncelikle, Çanakkale Boğazı’nın düşman gemilerinin saldırısına uğradığı tarihten bahsetmek gerekiyor. Ardından, savaş sırasında meydana gelen olaylar hakkında detaylar verilmeli. Daha sonra, düşman gemilerinin yaydığı zehirli dumanların etkisi ele alınmalı. Son olarak, savaşın kahramanca ve fedakarca mücadelesi vurgulanmalı. Bu sırayla ifadeleri düzenleyerek oluşturulan paragraf şu şekilde olmalıdır: II – I – III – IV – V
3. Paragraf Tamamlama
Bazı paragraf sorularında, parçanın belirli bölgelerinde boşluklar bırakılır ve bu boşluklara uygun cümlelerin eklenmesi istenir. Bu tür durumlarda, parçanın anlam yapısı ve mantığı göz önünde bulundurularak, boşlukların en uygun cümlelerle tamamlanması gerekmektedir.
“» “Eğer kalemi elime aldığım zaman bir şey yazmadan kalkıyorum diyorsanız, bilgi tokluğu ve duygu zenginliğine sahip olmak için bol bol okuyunuz. Küçük yaşlardan itibaren kitaplarla dost olunuz. Kitapların o geniş dünyasına kulaç açtığınız zaman kendinizi daha mutlu ve güvenli hissedeceksiniz. Okudukça yazmaya karşı ihtiyacınız artacak ve elinizi kaleme uzatacaksınız.”
4. Paragrafı İkiye Bölme
Yazarın konuyu işlerken her bir paragrafta konunun farklı bir yönünü ele aldığını görebiliyoruz. Bu da, her paragrafın belirli bir konuyu anlattığını gösteriyor. Eğer parçadaki cümlelerin akışını bozmadan paragrafı ikiye böleceksek, aşağıdaki gibi yapabiliriz:
“Heykelcilik, ilk insandan beri var olan bir sanat dalı. İlk insanlar; etkilendikleri, beğendikleri, saygı duydukları, onurlandırmak ya da anlamak istedikleri varlıkların heykellerini yaparken, heykelcilik sanatında ilk insanlardan bugüne çok yol alındı. Eskiden ilkel aletlerle yapılan bu güzel sanatlar şimdilerde modern aletlerle yapılmaya başlandı.”
- Paragrafı İkiye Bölme
Sınavda bazen bir parçayı oluşturan cümleler yer değiştirilerek verilir. Bu değişikliğin düzeltilmesi istenir.
> Parçayı oluşturan cümleler anlamca birbirlerine bağlıdır. Biri diğerinin varlığını gerektirir. Özellikle olay anlatan parçalarda, zaman sıralaması vardır. Düşünce paragraflarında ise mantık sırası vardır. Yer değiştirilecek cümleleri bulurken bu noktalara dikkat etmek gerekir.
> Bu tür sorularda çözüme seçeneklerden de gidilebilir.
Örnek
» (1) Günümüz ozanları ise şiiri tartışmak yerine, şiir yazmak istiyorlar. (2) Nerede o 1940’ların 1950’lerin coşkulu şiir tartışmaları. (3) Şiirin niteliği, niceliği, anlamlılığı kimseyi ilgilendirmiyor. (4) Şiirin ne olduğu konusu uzun zamandır tartışılmıyor.
Yukarıdaki parçanın mantığına göre, 2. cümle paragrafın giriş cümlesi olmalıdır. Çünkü 2. cümlede eski zamanlarda coşkulu şiir tartışmalarından bahsedilmiştir. Parçanın mantığına uygun düşen bir sıralama, 2 – 1 – 3 – 4 şeklinde olur
5. Paragrafın Akışını Bozan Cümle
Bir tren düşünün. Bir vagonu gri renkli, diğerlerinin hepsi siyah… Düşüncenin akışını bozan cümle gri renkli vagon gibidir.
Paragrafı oluşturan cümlelerin hepsi aynı düşünce etrafında örgülenir, aynı konuyu anlatır. Bu nedenle, düşüncenin akışını bozan bir cümlenin bulunması istenir. Parçanın anlamını değiştirmeden, paragrafın akışını bozan cümleyi tespit ederiz:
“Yukarıdaki paragrafta yıllar önce haberleşmek için mektup kullandığımızdan ve bu mektupların gönderilen yerlere ulaşma sürelerinden bahsedilirken altı çizili kısımda günümüzde e-posta kullandığımız belirtilmiş.”
Sınavda bazen bir parçayı oluşturan iki cümle yer değiştirilerek verilir. Bu değişikliğin düzeltilmesi istenir.
> Parçayı oluşturan cümleler anlamca birbirlerine bağlıdır. Biri diğerinin varlığını gerektirir. Özellikle olay anlatan parçalarda, zaman sıralaması vardır. Düşünce paragraflarında ise mantık sırası vardır. Yer değiştirilecek cümleleri bulurken bu noktalara dikkat etmek gerekir.
> Bu tür sorularda çözüme seçeneklerden de gidilebilir.
Örnek
» (1) Günümüz ozanları ise şiiri tartışmak yerine, şiir yazmak istiyorlar. (2) Şiirin ne olduğu konusu uzun zamandır tartışılmıyor. (3) Nerede o 1940’ların 1950’lerin coşkulu şiir tartışmaları. (4) Şiirin niteliği, niceliği, anlamlılığı kimseyi ilgilendirmiyor.
Yukarıdaki parçanın ilk cümlesinde yer alan “ise” ifadesinden dolayı bu cümle parçanın giriş cümlesi olamaz. Konunun verildiği cümle, yani “Günümüz ozanları ise şiiri tartışmak yerine, şiir yazmak istiyorlar.” ilk cümle olur. Konu, 4. cümlede verildiğine göre ilk cümle ile dördüncü cümle yer değiştirilirse parça anlamlı bir bütün oluşturur. Böylece düşüncenin akışı da sağlanır.
6. Cümlelerin Yerini Değiştirme
Her parçanın bir konusu vardır, olsun şiir olsun düz yazı. İyi bir parça, kendi içinde konu bütünlüğüne sahip olur. Parçalar, daha önce bahsettiğimiz gibi giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden meydana gelir.
Bazen sınavlarda, bir parçayı oluşturan iki cümle yer değiştirilerek sunulur ve bu değişikliğin düzeltilmesi istenir.
> Parçayı meydana getiren cümleler, anlamca birbirine bağlıdır ve biri diğerinin varlığını gerektirir. Özellikle olay anlatan parçalarda, zaman sıralaması önemlidir. Düşünce paragraflarında ise mantık sırası dikkate alınır. Yer değiştirilecek cümleleri tespit ederken bu faktörleri göz önünde bulundurmak gerekir.
> Bu tür sorularda seçeneklerden de yardım alınabilir.
Örnek
» (1) Günümüz ozanları ise şiiri tartışmak yerine, şiir yazmak istiyorlar. (2) Şiirin ne olduğu konusu uzun zamandır tartışılmıyor. (3) Nerede o 1940’ların 1950’lerin coşkulu şiir tartışmaları. (4) Şiirin niteliği, niceliği, anlamlılığı kimseyi ilgilendirmiyor.
Yukarıdaki örnekte, parçanın ilk cümlesi olan “Her parçanın bir konusu vardır, olsun şiir olsun düz yazı.” cümlenin “ise” ifadesi nedeniyle giriş cümlesi olamayacağı belirtilmiştir. Konunun verildiği cümle, yani “Şiirin ne olduğu konusu uzun zamandır tartışılmıyor.” ilk cümle olur. Konu, 4. cümlede verildiğine göre ilk cümle ile dördüncü cümle yer değiştirilirse parça anlamlı bir bütün oluşturur ve düşüncenin akışı sağlanır.
Yorum gönder