Tamlamalar

Tamlamalar (İsim Tamlaması – Sıfat Tamlaması)

Tamlamalar, bir ismin benzerlerinden ayırt edilebilmesi için başka bir isim, zamir veya sıfatla anlam ilişkisi kurarak oluşturduğu söz öbekleridir. Bir tamlama en az iki kelimeden oluşur; tek sözcüklü tamlama olmaz.

Tamlamalarda iki öge vardır:

1. Tamlanan: Tamlanan, belirtilen veya açıklanan isme denir.
2. Tamlayan: Tamlayan, tamlananı belirten veya açıklayan sözcüklere denir.

Tamlamalar, genellikle sıfat tamlaması ve isim tamlaması olmak üzere iki ana başlık altında incelenir:

1. Sıfat Tamlamaları:
Sıfatlar, bir ismin rengi, şekli, durumu, sayısı gibi özelliklerini belirten sözcüklerdir. Sıfatlar, her zaman isimlerin önünde gelir. Dolayısıyla sıfat tamlamalarında tamlanan isim, tamlayan ise sıfattır. Sıfat tamlamalarında tamlanana sorduğumuz “nasıl, hangi, kaç, kaçıncı?” gibi sorularla tamlayanı (sıfatı) bulabiliriz.

Örnekler:

• Caddeler rengarenk ışıklarla süslenmişti. (Süslenen nedir? Caddeler. Nasıl süslenmişler? Renkli ışıklarla.)
• Sınavdan sadece birkaç öğrenci geçebildi. (Kaç öğrenci? Birkaç öğrenci.)
• Bu evde güzel günler geçirdim. (Hangi günler? Güzel günler.)

2. İsim Tamlamaları:
İsim tamlamaları, bir ismin başka bir isim veya zamirle belirtilmesiyle oluşur. İsim tamlamalarında tamlanan, tamlayanın ne olduğunu belirtir.

Örnekler:

• Ayşe, okulun en başarılı öğrencisi, birincilik ödülünü kazandı. (Kim birincilik ödülünü kazandı? Ayşe. Ayşe neyin en başarılı öğrencisi? Okulun.)
• Bu kitap, çocukların en sevdiği masalların toplandığı bir derleme. (Hangi kitap? Bu kitap. Bu kitap neyin derlemesi? Çocukların en sevdiği masalların.)

Yazım kurallarına uygun şekilde tamlamalar oluşturmak, dilin doğru ve etkili kullanımı için önemlidir.

İsim tamlamaları, bir ismin aitlik ilgisi yönünden daha belirgin hale gelmesi için başka bir isim tarafından tamamlanmasıyla oluşan isim gruplarıdır. İsim tamlamaları, dildeki karmaşıklığı azaltmak ve belirli bir nesneyi veya kavramı daha açık bir şekilde ifade etmek için kullanılır. İsim tamlamaları, tamlayan ve tamlanan olmak üzere iki bileşenden oluşur. İşte bazı örnekler:

1. Gömleğin düğmesi: Bu tamlamada, “gömlek” kelimesi tamlayan, “düğme” kelimesi ise tamlanan olarak görev yapar. İsim tamlaması, düğmenin gömleğe ait olduğunu belirtir.
2. Telefonun ekranı: Burada “telefon” kelimesi tamlayan, “ekran” kelimesi ise tamlananı ifade eder. İsim tamlaması, telefonun özelliği olan ekranı vurgular.
3. Evin kapısı: “Ev” kelimesi tamlayan, “kapı” kelimesi ise tamlanan olarak kullanılır. Bu tamlama, hangi kapının söz konusu olduğunu belirtir.
4. Öğretmenin kızı: İsim tamlamasında “öğretmen” kelimesi tamlayan, “kız” kelimesi ise tamlanan görevindedir. Bu tamlama, öğretmenin ailesine ait bir kız olduğunu ifade eder.
5. Şehirdeki park: “Şehir” kelimesi tamlayan, “park” kelimesi ise tamlanan olarak kullanılır. Bu tamlama, parkın nerede bulunduğunu belirtir.

İsim Tamlamaları Türleri

İsim tamlamaları, belirtili, belirtisiz ve zincirleme isim tamlamaları olmak üzere üç ana türe ayrılır:

1. Belirtili İsim Tamlaması: Bu türde tamlayan ve tamlanan arasındaki ilişki açıktır, belirgin bir bağlama işaret eder. Genellikle “-in” veya “-ın” iyelik eki kullanılır.Örnek: Çocuğun kırmızı elbisesi yere düştü.
2. Belirtisiz İsim Tamlaması: Bu türde tamlayan ve tamlanan arasındaki ilişki daha genel ve belirsizdir. İlişkiyi açıkça belirtmeyen bir tamlama türüdür.Örnek: Kızın elbisesi güzel. (Hangi kızın elbisesi olduğu belirtilmemiş.)
3. Zincirleme İsim Tamlaması: Bu türde bir isim tamlaması içinde başka bir isim tamlaması bulunur. İsimler sırayla birbirini tamlar ve daha spesifik bir anlam oluşturur.Örnek: Bilim adamının çalışma odasının kapısının kilidi kırıldı. (İlk tamlama “bilim adamı,” ikinci tamlama ise “çalışma odası” ve üçüncü tamlama “kapı”yı belirler.)

İsim tamlamaları, dilin anlamını zenginleştirir ve nesneleri veya kavramları daha ayrıntılı bir şekilde ifade etmemize olanak tanır. Belirtili, belirtisiz ve zincirleme tamlama türleri, bu yapıların kullanımında farklı niyetleri ve belirginlik derecelerini ifade etmemize yardımcı olur.

Belirtili isim tamlamaları, tamlayanın ilgi eki ve tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. Bu tamlama türünde, belirgin bir aitlik ilişkisi vardır, ve tamlananın tamlayana ait olduğu açıkça ifade edilir.

Örnek: “uçağın motoru”

Bu örnekte “uçak” sözcüğü tamlayan (ilgi) eki olan “-ın” veya “-in” ekini alırken, “motor” sözcüğü de tamlanan (iyelik) ekini olan “-ın” veya “-in” ekini alarak bir isim tamlaması oluşturmuştur. İsim tamlamasını oluşturan her iki kelime de ek aldığı için bu tamlama, belirtili isim tamlamasıdır.

Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir. Bu, Türkçe dilinde sıkça rastlanan bir özelliktir. İsim tamlaması içindeki unsurların sırası değiştirilebilir ve bu değişiklik tamlamanın anlamını etkilemez.

Örnek:

• Hiç kesilmedi uğultusu rüzgarın.
  (Bu cümlede “rüzgarın uğultusu” belirtili isim tamlamasıdır, ve tamlayan ile tamlanan yer değiştirmiştir.)
• Gözleri bir şiir gibiydi onun.
  (Bu cümlede “onun gözleri” belirtili isim tamlamasıdır.)

Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka türden sözcükler girebilir. Özellikle sıfatlar, belirtili isim tamlamalarının içine eklenerek daha ayrıntılı bir tanım sağlayabilirler.

Örnek:

• Ahmet’in mavi gömleği yeniymiş.
  (Bu cümlede “Ahmet’in gömleği” belirtili isim tamlamasıdır, ve içine sıfat olan “mavi” eklenmiştir.)
• Gazetenin ilk sayfası koparılmış.
• Takımın en yaşlı oyuncusu sakatlandı.

Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ve tamlananın her ikisi de birden çok sözcükten oluşabilir. Bu, daha spesifik ve ayrıntılı bir açıklama yapmak için kullanılabilir.

Tamlayan ve tamlanan kelimeleri ayrıca belirtildiği gibi vurgulanmıştır:

1. Yazarın öyküleri ve şiirleri çok başarılı.
   • Tamlayan: Yazarın
   • Tamlanan: öyküleri ve şiirleri
2. Evin ve arabanın vergisi henüz ödenmedi.
   • Tamlayan: Evin ve arabanın
   • Tamlanan: vergisi

Belirtisiz isim tamlamaları, tamlayanın ek almadığı ve sadece tamlananın ek aldığı tamlamalardır. Bu tamlamalarda, tamlayan olan kelimenin ek almadan haliyle kullanılması, tamlananın ise iyelik eki almasıyla oluşur.

Örnek:

• Erik ağacı
  (Bu cümlede “erik” sözcüğü tamlayan, “ağaç” ise tamlanandır. “Erik” kelimesi herhangi bir ek almamıştır, “ağaç” kelimesi ise “-ı” tamlanan ekini almıştır. Bu nedenle tamlama belirtisiz isim tamlamasıdır.)

  TAMLAYAN	TAMLANAN
  okul	müdürü
  Türkçe	defteri
  öğrenci	sayısı
  elektrik	kablosu
  sokak	lambası
  tarih	öğretmeni
  İstanbul	Boğazı
  Türkiye	Cumhuriyeti
  aşk	acısı

   

Yukarıdaki örnekte tamlayan (Ahmet’in kalemi) kendi içinde belirtili isim tamlamasıdır. Bu tamlamaya “-nın” ilgi eki eklenmiş ve tamlama “ucu” tamlananına bağlanmıştır. Böylece iki tamlama iç içe girerek ve zincirleme isim tamlaması olmuştur.

Yukarıdaki zincirleme isim tamlamasında, tamlanan (Türkçe defteri) kendi içinde belirtisiz isim tamlamasıdır.

» Tiyatro salonunun kapısı kapalıydı.
» Deniz suyunun sıcaklığı artmış.