Dolaşım Sistemi

Metabolik faaliyetlerin sürdürülebilmesi için gerekli maddelerin taşınmasını ve metabolizma sonucu oluşan zararlı maddelerin uzaklaştırılmasını sağlayan sisteme dolaşım sistemi denir. Dolaşım sistemine sahip olmayan canlılara yassı solucan örnek olarak verilebilir. Dolaşım sistemi, açık ve kapalı dolaşım sistemleri olmak üzere iki ana türde incelenir.

Açık Dolaşım Sistemi: Bu tip sistemlerde, birkaç odacıklı (1-2) kalp ve bazı damarlar bulunur. Kan, bu canlıların “hemolenf” adı verilen sıvısıyla doku aralarındaki “sinüs” adı verilen boşluklardan hareket eder. Kan hücrelere ulaştığında madde ve gaz alışverişi gerçekleşir. Açık dolaşım sisteminde kılcal damarlar bulunmadığından, kan akış hızı yavaş olup, bu durum açık dolaşım sistemine sahip canlıların metabolizmasını da yavaşlatır. Bu tür sistem yumuşakçalar, eklembacaklılar ve derisidikenlilerde görülür.

Kapalı Dolaşım Sistemi: Kapalı dolaşım sistemi, atardamarlar, toplardamarlar, kılcal damarlar ve kalpten oluşur. Kan her zaman damarlar içinde dolaştığı için, kapalı dolaşım sistemi açık sistemlere göre daha hızlıdır ve bu sayede kapalı dolaşım sistemine sahip canlıların metabolizması daha hızlıdır. Kan hücreleri hedef hücrelerle temas etmez, bu nedenle kılcal damarlar etrafında madde ve gaz alışverişi doku sıvısı aracılığıyla gerçekleşir. Toprak solucanı, ahtapot, bazı omurgasızlar ve tüm omurgalı hayvanlar kapalı dolaşım sistemine sahiptir.

Bazı canlılarda hem açık hem de kapalı dolaşım sistemi bulunmayabilir. Omurgasız hayvanlardan sünger, sölenter ve yassı solucanlar, dolaşım ihtiyaçlarını difüzyon, osmoz ve aktif taşıma yoluyla karşılarlar.

Değişken Sıcaklıkta Canlılar (Poikloterm): Karaya geçiş yapan ilk canlılar, çevre sıcaklığının ani değişimlerine uyum sağlamak zorunda kaldıkları için metabolik aktiviteleri sürekli ısı üretmeye yönelik değildi. Bu canlılar, sıcaklığın düşmesiyle birlikte uyuşuk hale gelebiliyorlardı. Bu tür canlılara yanlış bir şekilde “soğukkanlı” denmesine karşın, doğru terim “değişken sıcaklık” (poikloterm) canlılardır. Günümüzde de, düşen sıcaklıkla ilişkilendirilen uyuşukluk hali hala bazı canlılarda gözlemlenmektedir.

Balıkların kalbi, bir karıncık ve bir kulakçık olmak üzere iki odacıktan oluşur. Kalpte daima kirli kan bulunur. Kalpten çıkan kan, solungaçlardan geçerek oksijen bakımından zenginleşir. Daha sonra dokuları dolaşarak tekrar kirletilir ve kalbe döner. Özetle, balıklarda küçük dolaşım bulunmaz.

Balıklar, değişken sıcaklığa sahip canlılar olmalarına rağmen, su sıcaklığının genellikle 4 derecenin altına düşmediği için kış uykusuna yatmazlar.

Kurbağaların kalbi üç odacıklıdır: iki kulakçık ve bir karıncık. Kirli kan vücuttan gelen akışta sağ kulakçığa, akciğerden gelen kan ise sol kulakçığa dökülür. İki kulakçık da aynı karıncığa bağlandığından, oksijen bakımından fakir ve zengin kan birbirine karışarak vücuda pompalanır.

Kurbağalar, akciğer solunumu yetersiz olduğunda deri solunumu yaparlar. Değişken sıcaklığa sahip (soğuk kanlı) canlılardır ve kış uykusuna yatabilirler.