Şiir
Şiir Bilgisi
Şiir
Duygu, hayal ve düşüncelerin belirli bir düzene bağlı olarak, etkileyici bir dil ve uyumlu mısralar içinde ifade edilmesine şiir denir.
Bir şiir, genellikle belirli bir ana duygu ya da tema etrafında şekillenir. Diğer yazı türleri gibi, şiir de bir yapıya sahiptir. Ancak her ölçü ve kafiye taşıyan metin şiir olmaz. Şiir, temelde duygunun etrafında şekillenir, ancak içerisinde düşünce ve hayal de barındırabilir. Sanatsal yönü ağır basar ve bu nedenle şiirde kelime seçimi oldukça önemlidir. Aslında şiir, kelimelerin ahengi oluşturacak şekilde bir araya getirilmesiyle oluşur.
> Şiir yazana şair denir. Halk şiiri yazan ve bunu çalıp söyleyene de ozan denir. Günümüzde ise şair yerine oza sözü de kullanılmaktadır.
> Her şiirin bir başlığı vardır. Başlığın, şiirde anlatılanlarla uyumla olması gerekir.
Şiir Birimleri
> Şiirde her bir satıra dize (mısra) denir. Şiiri yazarken her dizenin başındaki harf büyük harfle yazılır.
> Dört dizelik kümelere kıta (dörtlük) denir. İki dizeden oluşan kümelere de beyit adı verilir.
Şiirde Ahenk Unsurları
Ahenk, uyum anlamına gelmektedir. Şiirde ahenk ise kelimelerin ses ve anlamsal bakımdan birbiriyle uyum içerisinde kullanılmasıyla oluşur.
Şiirde ahenk; ölçü, ses benzerliği (uyak) ve redif gibi ögelerle sağlanır.
Şiirde Ahengi Sağlayan Unsurlar
1. Ölçü (Vezin)
Şiirde, hecelerin sayılarına ya da heceyi oluşturan seslerin uzunluk ve kısalıklarına göre bir düzen oluşturulur. İşte bu düzene ölçü denir.
1.1. Hece Ölçüsü (Hece Vezni)
Her ölçü, bağlı bulunduğu dilin yapısından doğar. Bu nedenle Türk dilinin doğal ölçüsü hece ölçüsüdür. Hece ölçüsü, dizelerdeki sözcüklerin hece sayısının belli bir düzene bağlı olarak eşitliği temeline dayanır. Şiirin bütün dizelerindeki hece sayısının eşit olması gerekir. Hece sayısının eşitliği, o dizenin ölçüsünü veya kalıbını gösterir. Örneğin, yedi heceli bir dizenin kalıbı yedili, on bir heceli bir dizenin kalıbı ise on birli olarak anılır.
Örnek:
Ateşten kızaran bir gül arar da
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Yukarıdaki dizeler, 11’li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
NOT: Hece ölçüsünde dizeler okunurken belli bölümlere durak denir. Bu duraklar, sözcükler bölünerek yapılmaz; sözcüklerden sonra gelir. Şiirlerde “4 + 4 + 3 = 11”, “6 + 5 = 11”, “4 + 3 = 7” gibi duraklar bulunabilir.
Uzun ince bir yoldayım
4 + 4 = 8 hece
Gidiyorum gündüz gece
4 + 4 = 8 hece
Bilmiyorum ne hâldeyim
4 + 4 = 8 hece
Gidiyorum gündüz gece
4 + 4 = 8 hece
Âşık Veysel’den alınan yukarıdaki dörtlük 8’li hece ölçüsü ile yazılmıştır. 8’li hece ölçüsü ile yazılmış bu dörtlük 4 + 4 duraktan oluşmuştur.
1.2. Serbest Ölçü
Serbest ölçü, hece, aruz gibi herhangi bir ölçüye bağlı kalınmayan bir ölçü biçimidir. Hecelerin açık veya kapalı olmasına, sayılarına bakılmaksızın şairin tamamen kendi üslubuna göre yazması anlamına gelir. Türk şiirinde 1940’lardan sonra Orhan Veli Kanık gibi şairlerle birlikte yaygınlaşmaya başlamıştır.
Örnek:
Gemiler geçer rüyalarımda
Allı pullu gemiler, damların üzerinden
Ben zavallı
Ben yıllardır denize hasret
Yukarıdaki dizeler serbest tarzda, yani ölçüsüz olarak yazılmıştır.
2. Kafiye (Uyak)
Dizelerin sonundaki yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı kelimelerin, eklerin veya seslerin benzerliğine kafiye (uyak) denir.
Örnek(ler):
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol
Bu dizelerdeki “yol” ve “kol” sözcüklerinde “-ol” sesleri benzerdir. Dize sonundaki bu iki ses benzerliği kafiyeyi oluşturmuştur.
Kafiye (Uyak) Çeşitleri
Kafiye (Uyak) Çeşitleri
2.1. Yarım Kafiye (Yarım Uyak)
Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki tek ses benzerliğine yarım uyak denir.
Örnek:
» Ve deniz aynı deniz
O gülüşten eser yok yalnız
Yukarıdaki dizelerde bulunan “deniz” ve “yalnız” sözcüklerindeki ortak ses “-z” dir. Dize sonundaki bu tek ses benzerliği yarım kafiyeyi oluşturur.
» Ben çektiğim kimler çeker
Gözlerim kanlı yaş döker
Yukarıdaki dizelerde bulunan “çeker” ve “döker” sözcüklerinin sonundaki “-er” sesleri iki sözcükte de aynı görev ve anlamda kullanıldıkları için “redif“tir. “-er” sesi dışındaki ortak olan “-k” sesi ise “yarım uyak”tır.
2.2. Tam Kafiye (Tam Uyak)
Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki iki ses benzerliğine tam uyak denir.
Örnek:
» Söğüt giz fısıldar sayıklar meşe
Ayık düş görür her bucak, her köşe
Yukarıdaki dizelerde “meşe” ve “köşe” sözcüklerinde iki ses benzerliği vardır: “-şe” Bu iki ses benzerliği tam kafiyeyi oluşturmuştur.
2.3. Zengin Kafiye (Zengin Uyak)
Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki üç veya daha fazla ses benzerliğine zengin uyak denir.
Örnek:
» Ne hoştur kırlarda yazın uyanmak
Bulutlar ufukta beyaz bir yumak
Yukarıdaki dizelerde bulunan “uyanmak” ve “yumak” sözcüklerinde “mak” üç ses benzerliği vardır. Bu da zengin kafiyeyi oluşturmuştur.
3. Redif
Dize sonlarındaki yazılışları, görevleri ve anlamları aynı olan ek, sözcük ya da sözcük gruplarına redif denir. Redif, sadece eklerden oluşmaz. Hem ek hem sözcükten, hatta sözcük gruplarından da oluşabilir.
Örnek(ler):
» Açılmış çiçektir her gülen dudak
Kılıfta tomurcuk zor gülen dudak
Bu dizelerde “gülen dudak” sözcükleri,
» İyi doğru sözler onda
Şefkat dolu gözler onda
Bu dizelerde ise “-ler” eki ve “onda” sözcükleri görevleri ve anlamları aynı olduğu için redifi oluşturmuştur.
4. Kafiye Şeması (Uyak Düzeni / Kafiye Örgüsü)
Kafiye düzeni, bir şiirin biçimsel bir özelliğidir. Dizelerin sonlarına bakılarak çıkarılan kafiye düzeni (örgüsü), şiirin yapısını belirler. Kafiye örgüsünün, mısraların son seslerine göre farklı çeşitleri bulunmaktadır.
4.1. Düz Kafiye (Düz Uyak)
Bir dörtlükte bütün dizelerin ya da ilk üç dizenin veya birinci dizeyle ikinci, üçüncü dizeyle dördüncü dizenin kafiyeli oluşuna düz uyak denir. Bu kafiye düzeni “aaaa”, “aaab”, “aabb” gibi şekillerde olabilir.
……………a | ……………a | ……………a
……………a | ……………a | ……………a
……………a | ……………a | ……………b
……………a | ……………b | ……………b
Ayaklar, çeşit çeşit kunduralar içinde (a)
Ayaklar, yarı çıplak, paçavralar içinde (a)
Ayaklar, odalarda, bir çift yavru güvercin (b)
Tutup avuca almak, okşayıp öpmek için (b)
4.2. Çapraz Kafiye (Çapraz Uyak)
Dörtlüğün birinci ve üçüncü dizeleri ile ikinci ve dördüncü dizelerinin kendi aralarında kafiyelenmesine çapraz uyak denir.
……………a
……………b
……………a
……………b
Bir garip rüya rengiyle (a)
Uyumuş gibi her şekil (b)
Rüzgârda uçan tüy bile (a)
Benim kadar hafif değil (b)
4.3. Sarma Kafiye (Sarma Uyak)
Dörtlüğün birinci ve dördüncü dizeleri ile ikinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında kafiyeli olmasına sarma kafiye denir.
……………a
……………b
……………b
……………a
Her dakika biraz daha kırılan (a)
Kalbim parçalanmış, yazık, içimde (b)
Artık ızdırap yok, artık içimde (b)
Çöreklenmeyecek her gün bir yılan (a)
Şiir Türleri
Her şiirin belirli bir konusu ve üslubu vardır. Kimi aşk, ayrılık gibi konuları işlerken, kimi bilgiyi özlü bir şekilde sunar, kimi de eleştiri yapar.
Şiirlerin konularına göre sınıflandırılması, şiir türlerini ortaya koyar. Bunlar Yunanca adlarıyla adlandırılır: Lirik, Epik, Didaktik, Pastoral, Satirik.
Şimdi, bu şiir türlerini açıklamaları ve örnekleriyle birlikte inceleyelim:
1. Lirik Şiir (Duygusal Şiir)
İçten gelen duyguları coşkulu bir dille ifade eden duygusal şiirlere lirik şiir denir. Bu tür şiirlerde “sevgi, özlem, ayrılık” gibi konular işlenir.
Örnek:
“Nasıl acıkırsa susarsa insan
Öyle sevdim bir memleket kızını
Bir şey bu aşkın artırdı hızını
Aramıza dağlar deryalar koyan”
2. Epik Şiir (Destansal Şiir)
Kahramanlık, yiğitlik, savaş gibi konuları ele alan veya tarihsel olayları coşkulu bir anlatımla işleyen şiirlere epik şiir denir.
Örnek:
“Bizdik o hücumun aşkıyla kanatlı
Bizdik o sabah ilk atılan safta yüz atlı
Uçtuk Mohaç ufkunda görünmek hevesiyle
Canlandı o meşhur ova at kişnemesiyle”
3. Didaktik Şiir (Öğretici Şiir)
Bir düşünceyi aktarmak, öğüt vermek, ahlaki dersler çıkarmak amacıyla yazılan şiirlere didaktik şiir denir.
Örnek:
“Piknik, gezi yaparken
Çöp bırakma geride
Çayırlarda yürürken
Zarar verme çiçeğe”
4. Pastoral Şiir (Doğa Şiiri)
Doğanın güzelliklerini, köy yaşamını, çoban hayatını ve doğaya duyulan özlemi anlatan şiir türüne pastoral şiir denir.
5. Satirik Şiir (Yergi Şiiri)
Toplumun eksikliklerini, düzensizlikleri, insanların hatalarını yergileyen şiir türüne satirik şiir denir.
Örnek:
“Cüzdanı görseler itin boynunda
‘Buyur baş sedire it ağa.’ derler
Eğer paran yoksa senin koynunda
‘Defol git şuradan kurbağa!’ derler”
Bu şiir türleri, farklı konuları işleyerek çeşitli duygusal ve düşünsel deneyimler sunarlar.
Yorum gönder