FİİLDE YAPI – EK FİİLLER
A. BASİT FİİLLER
Yapım eki almayan, kök durumundaki fiillerdir.
Çekim eki alabilirler çünkü çekim ekleri sözcüğün anlamını, yapısını değiştirmez.
- Örnekler
| İki saattir mahallede | gez Fiil kökü (Yarım yargı) |
iyor Kip eki (Çekim eki) |
uz. Kişi eki (Çekim eki) |
| Ne | yap Fiil kökü (Yarım yargı) |
acak Kip eki (Çekim eki) |
sınız? Kişi eki (Çekim eki) |
B. TÜREMİŞ FİİLLER
İsim ya da fiil köklerine, fiil yapma özelliği olan yapım ekleri getirilerek yapılır.
Çekim eki alıp almaması fark etmez.
- Örnekler
| Tatilde | güneş İsim kökü |
len Yapım eki |
di Çekim eki |
k. Çekim eki |
| Masayı | yap Fiil kökü |
ış Yapım eki |
tır Yapım eki |
dı Çekim eki |
lar Çekim eki |
C. BİRLEŞİK FİİLLER
1. Kurallı Birleşik Fiiller
a. Yeterlik Fiili
Fiil kök veya gövdelerine “-ebil(mek)” eklenerek oluşturulur ve cümlede gücü yetme veya olasılık gibi anlamlar taşır.
Örnekler:
- Babam, her türlü vasıtayı kullanabiliyor. (Gücü yetme)
- Bu yaz çok sıcak geçebilir. (Olasılık)
- Yarın getirmek şartıyla kitabı alabilirsiniz. (İzin verme)
Uyarı:
Yeterlik fiilinin olumsuz hali için olumsuzluk ekinden önce “-a/-e” seslerini aramamız gereklidir.
Örnekler:
- Yapabilirim → Yapamam
- Çıkabilirim → Çıkamam
- Verebilirim → Veremem
- Giyebilirim → Giymem (Olumsuzluk ekinden önce “-a/-e” sesleri yok, bu nedenle yeterlik fiili olumsuzlaştırılamaz.)
Ayrıca, yeterlik fiili gücü yetmeme ihtimalini ifade ediyorsa bu şekilde de olumsuzlanabilir.
b. Tezlik Fiili
Fiil kök veya gövdelerine “-iver(mek)” eklenerek oluşturulur ve cümlede çabukluk, kolaylık, beklenmediklik gibi anlamlar taşır.
Örnekler:
- Köşeyi dönünce birden karşıma çıkıverdi. (Beklenmediklik)
- Yarım saatte her işi bitiriverdi. (Kolaylıkla)
- Şunu hemen Hasan amcana götürüver. (Çabukluk)
Tezlik fiilinin olumsuzu iki şekilde yapılabilir:
- Gelivermedi
- Gelmeyiverdi
c. Sürerlik Fiili
Fiil kök veya gövdelerine “-egel(mek), -ekal(mak), -edur(mak)” eklenerek oluşturulur ve eylemin devam ettiği anlamını katar.
Örnekler:
- Sen bizi okulun önünde bekleyedur.
- Ali’nin yaptığı çalışmayı görünce bakakaldık.
- Yüzyıllar boyunca bu hep böyle süregeldi.
Uyarı:
Sürerlik fiilinin olumsuzu yoktur.
d. Yaklaşma Fiili
Fiil kök veya gövdelerine “-eyaz(mak)” eklenerek oluşturulur ve eylemin gerçekleşmesine çok yaklaşıldığı anlamını taşır.
Örnekler:
- Önüne bakmadan koşan çocuk, düşeyazdı.
- Çocuk, su diye çamaşır suyunu içeyazdı.
Bu metni, anlamını değiştirmeden ve özelliklerini koruyarak yeniden yazdık.
2. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller
Eylem köklerinin, “et-“, “ol-“, “kıl-“, “eyle-“, ve “buyur-” ile birleşmesi sonucunda türetilirler. İşte bazı örnekler:
- Dedem salonda namaz kılıyor.
- Ev işlerinde anneme yardım ettim.
- Komşumuz Ayşe, yine hasta olmuş.
- Komutan öyle emir buyurdu.
- Allah, rahmet eylesin.
Yardımcı fiillerle birleştirilirken bazen ses olayları meydana gelebilir, bu durumda yardımcı fiil, asıl fiile bitişik yazılır:
- sabır et- → sabret-
- kahır ol- → kahrol-
- his et- → hisset-
- kayıt ol- → kaydol-
Bu ve benzeri sözcükleri bitişik yazmadığımızda yazım hatası yapmış oluruz.
Ayrıca, yardımcı fiil olarak kullanılan bu sözcükler aynı zamanda asıl fiil olarak da kullanılabilir:
- Ağaçtaki elmalar olmuş. (Asıl fiil: olmak)
- Çocuk, herhalde nazar olmuş. (Yardımcı fiil olarak kullanılmış.)
- Bu ev 400.000 TL eder. (Asıl fiil: etmek)
- Devlet okulunu tercih ettim. (Yardımcı fiil olarak kullanılmış.)
3. Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş/Öbekleşmiş) Birleşik Fiiller
İsim veya isim kökenli kelimelerin, bir eylemle birleşerek oluşturduğu fiillere “birleşik fiiller” denir.
Deyimler ise, anlamca bütünleşmiş birleşik fiillerin grubuna aittir.
İşte örnekler:
- Nedense bugünlerde ağzından çıt çıkmıyor.
- Sevinçten ağzı kulaklarına vardı.
- Sana çok güzel bir kıyak yapacağım.
- Hedeflerinizden asla vazgeçmeyin.
- Sınıftaki herkes LGS’ye başvurdu.
Yorum gönder