5. Sınıf Türkçe Konuları

SES BİLGİSİ

Ses Olayları

Türk alfabesinde 29 harf bulunmaktadır. Bunlardan sekizi ünlü (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) harfleri, geri kalanları ise ünsüz harflerdir.

Ünlü harfleri (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) tek başına seslendirebiliriz; ünsüz harfleri ise tek başlarına seslendiremezler, yanında bir ünlü harfi ile birlikte seslendirilirler (örneğin be, ce, de, ge gibi).

Ünlü Harfler ve Özellikleri

Ünlü harfler; çıkış yeri ve dilin durumuna, dudakların durumuna, ağzın açıklığına göre şu şekilde sınıflandırılır:

Çıkış yeri ve dilin durumuna göre:

  • Kalın ünlüler: a, ı, o, u
  • İnce ünlüler: e, i, ö, ü

Dudakların durumuna göre:

  • Düz ünlüler: a, e, ı, i
  • Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

Ağzın açıklığına göre:

  • Geniş ünlüler: a, e, o, ö
  • Dar ünlüler: ı, i, u, ü

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçede ünlüler rastgele kullanılmaz; hoş bir ses uyumu içerisinde kullanılırlar. Ünlülerin bu özelliklerini bilmeniz önemlidir.

Kalınlık kuralı: Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olur:
Örnek: adım, ağız, ayak, boyunduruk, burun, dalga, kırlangıç, kalın

İncelik kuralı: Bir sözcüğün ilk hecesinde ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur:
Örnek: beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük, ince

Ünsüz Harfler ve Özellikleri

Ünsüz harfler farklı özelliklere sahip olsa da, temel bir özelliklerini bilmek yeterlidir.
Ünsüz harfleri ses özelliklerine göre iki gruba ayırabiliriz:

Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
Sert ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, ş, t.”

Faydalı Bilgi
Sert ünsüzleri FıSTıKÇıŞaHaP hatırlatması ile aklınızda tutabilirsiniz.

Ünlü Düşmesi

Genellikle ikinci hecesinde dar bir ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklerde görülür.

  1. İkinci hecesinde dar bir ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer:
  • yalın-ız = yalnız (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • burun-um = burnum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • boyun-um = boynum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • omuz-um = omzum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • ağız-ım = ağzım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • alın-ım = alnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • karın-ım = karnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • isim-imiz = ismimiz (aradaki i harfi düşmüştür)
  • fikir-imiz = fikrimiz (aradaki i harfi düşmüştür)
  • keşif-im = keşfim (aradaki i harfi düşmüştür)
  • beyin-in = beynin (aradaki i harfi düşmüştür)
  • resim-in = resmin (aradaki i harfi düşmüştür)
Uyarı
Bu sözcükler bir ikileme oluşturduğunda ünlü düşmesi görülmez:
burun buruna, omuz omuza, ağızdan ağıza

2. Birleşik isim oluşturan bazı isimlerde de ünlü düşmesi görülür:

  • kahve-altı = kahvaltı (aradaki e harfi düşmüştür)
  • ne-için = niçin (aradaki e harfi düşmüştür)
  • ne-asıl = nasıl (aradaki e harfi düşmüştür)
  • sütlü-aş = sütlaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
  • güllü-aş = güllaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
  • cuma-ertesi = cumartesi (aradaki e harfi düşmüştür)
  • pazar-ertesi = pazartesi (aradaki e harfi düşmüştür)

  1. İsim ve yardımcı fiil ile kurulan birleşik fiillerde:

  • meyil+etmek > meyletmek
  • sabır+etmek > sabretmek
  • seyir+etmek > seyretmek
  • küfür+etmek > küfretmek
  • emir+etmek > emretmek
  • şükür+etmek > şükretmek
  • hapis+olmak > hapsolmak
  • kayıp+olmak > kaybolmak
  • kahır+olmak > kahrolmak

  1. Sözcükler yapım eki alarak türediklerinde bazen ünlü düşmesi görülür:

  • sarı-armak > sararmak
  • koku-lamak > koklamak
  • yumurta-lamak > yumurtlamak
  • ileri-lemek > ilerlemek
  • oyun-amak > oynamak
  • sızı-lamak > sızlamak
  • uyumak > uyku (u düşmüştür)
  • kıvırmak > kıvrım (ı düşmüştür)
  • devirmek > devrim (i düşmüştür)
  • çevirmek > çevre (i düşmüştür)
  • kavuşmak > kavşak (u düşmüştür)
  • buyurmak > buyruk (u düşmüştür)”
Ünlü Düşmesini Bulmanın Yolu
Ünlü düşmesini bulmanın en kolay yolu, sözcüklerin köküne bakmaktır. Ünlü düşmesi sıklıkla sözcüklerin kökünde meydana gelen bir ses olayıdır. Örneğin, “Burnum” sözcüğünü gördüğünüzde, kök ve ek bilginiz aklınıza gelsin ve sözcüğün kökünü düşünün: burun-um.

Ünlü Daralması

Bir fiilin sonunda geniş ünlü harf olan A veya E varsa ve bu fiile “-yor” eki ekleniyorsa, fiilin son hecesindeki A veya E geniş ünlüsü, dar ünlü harflerden biri olan ı, i, u, ü’ye dönüşür:

  • sakla + yor > saklıyor (A, ı’ya dönüştü)
  • dile + yor > diliyor (E, i’ye dönüştü)
  • kutla + yor > kutluyor (A, u’ya dönüştü)
  • gözle + yor > gözlüyor (E, ü’ye dönüştü)

“-yor” eki, olumsuzluk eki olan “-ma/-me” ekinden önce geldiğinde, -ma/-me eklerindeki A ve E ünlüleri her zaman daralır:

  • yazma + yor > yazmıyor
  • gelme + yor > gelmiyor
  • koşma + yor > koşmuyor
  • öpme + yor > öpmüyor

“Demek” ve “yemek” fiillerine “y” kaynaştırma ünsüzü eklendiğinde, “e” harfi “i”ye dönüşür:

  • de + y + ecek > diyecek
  • ye + y + en > yiyen
  • de + y + e + lim > diyelim
  • ye + y + ince > yiyince”
Ünlü Daralmasını Bulmanın Yolu
Ünlü daralmasını bulmanın en kolay yolu da sözcükleri kök ve ekine ayırmaktan geçer. Elbette öncelikle -yor ekinin olduğu sözcüklere bakılır. Örneğin, “kutluyor” sözcüğünü gördüğünüzde, kökünün “kutla-(mak) olduğunu düşünürseniz, ünlü harfteki değişimi fark edersiniz.
kutlu-yor
kutla-yor-yor ekini alan her sözcükte daralma meydana gelmez, bu yüzden sözcüğün köküne dikkat etmek gereklidir. Örneğin, “seviyor” sözcüğünde daralma yoktur. Sözcüğün kökü “sev-“dir. Daralma olması için, kökteki son harfin a ya da e olması gerekir.

Ünsüz Benzeşmesi

Ünsüz benzeşmesi, diğer adıyla ünsüz sertleşmesi olarak da bilinir. Ünsüz harflerin özelliklerini hatırlayalım:

Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
Sert ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

Türkçede ünlülerin bir uyumu olduğu gibi, ünsüzler arasında da uyum vardır. Sert ünsüzle biten bir kelime, ünsüzle başlayan bir ek aldığında, eklediğimiz bu ekin ilk ünsüzü de sert olur.

Örneğin, “kitap” kelimesi “p” sert ünsüzü ile biter. Bu kelimenin sonuna “-cı” eki eklemek yerine “-çı” eki getiririz, çünkü “-çı” eki de sert ünsüzle başlar: kitaP–Çı

Türkçede c, d, g sesleri ile başlayan ekler sert ünsüzle biten bir kelimeye eklenirse, eklenen harfler ç, t, k seslerine dönüşür ve sert ünsüzlere benzerler.

  • dolapta → dolap–ta
  • açtı → aç–tı
  • aşçı → aş–çı
  • baktım → bak–tım
  • çiçekten → çiçek–ten
  • kitapçı → kitap–çı
  • dişçi → diş–çi
  • ocakta → ocak–ta
  • bitkin → bit–kin
  • 15’te → on beş–te
  • Karabük’ten → Karabük–ten
Ünsüz Benzeşmeni Bulmanın Yolu
Ünsüz benzeşmesini bulmanın en kolay yolu da sözcükleri kök ve ekine ayırmaktan geçer. Kökün son sesi FıSTıKÇıŞaHaP (f,s,t,k,ç,ş,h,p) seslerinden biri ile biter, ekin ilk sesi de yine sert ünsüz olan ç, t ,k ünsüzlerinden uygun olan ile başlar. çiçekten → çiçek–ten → kök sert ünsüz k ile bitti, ek sert ünsüz t ile devam etti.

“Ünsüz Yumuşaması

Ünsüz yumuşamasına aynı zamanda ünsüz değişimi denir.

Sonu “k, t, ç, p” (ketçap gibi) sert ünsüzleriyle biten bir kelime, ünlü ile başlayan bir ek aldığında kelimenin sonundaki “k, t, ç, p” sesleri “b, c, d, ğ, g” yumuşak ünsüzlerine dönüşür. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir.

Örnekler:

  • çiçek > çiçeğ-i
  • ahenk > aheng-i
  • kepenk > kepeng-in
  • ağaç > ağac-ı
  • kitap > kitab-ı
  • geldiki > geldiğ-i
  • kağıt > kağıd-ı

Ünsüz yumuşaması kuralı özel isimlerin yazımında uygulanmaz. Ancak sözcük, kurala uygun olarak telaffuz edilir.

Tokat’ı
Zonguldak’ı

Ünsüz Yumuşamasını Bulmanın Yolu
Ünsüz yumuşamasını bulmanın en kolay yolu, sözcükleri kök ve ekine ayırmaktan geçer. Örneğin, “kitabı” kelimesiyle karşılaştığınızda kelimenin kökünün “kitap” olduğuna dikkat ederek, p ve b değişimini görebilirsiniz.

Ünsüz Türemesi

Ünsüz türemesi, dilimizdeki Arapça kökenli sözcüklerin ünlü harfle başlayan bir ek aldıklarında veya başka bir sözcükle birleşmesi sonucunda, sözcüğün sonundaki ünsüz harfin tekrarlanmasıyla oluşan bir ses olayıdır.

Örnekler:

  • af + etmek = affetmek
  • ret + etmek = reddetmek
  • zan + etmek = zannetmek
  • his + etmek = hissetmek
  • Hak + ı = Hakkı
  • had + ini = haddini
  • his + ini = hissini
  • af + ınıza = affınıza

Ünsüz Düşmesi

Ünsüz düşmesi, bir kelimeye bir ek veya başka bir kelime eklenirken, kelimenin içindeki seslerden birinin kaybolmasıdır. Genellikle -k sesi düşer. -K sesinin düşmesine genellikle -cık ve -l ekleri neden olur.

Örnekler:

  • Ad –daş > adaşımsın (d sesinin düşmesi örneğidir)
  • Yüksek –l > yükselmiş
  • Alçak –l > alçalmış
  • Ast –teğmen > asteğmen (t sesinin düşmesi örneğidir)
  • Büyük –cek > büyücek
  • Çabuk –cak > çabucak
  • Gülüş –cük > gülücük
  • Küçük –l > küçülme
  • Üst –teğmen > üsteğmen
  • Yumuşak –cık > yumuşacık

Ünlü Türemesi

Bazı tek heceli sözcükler, -cık veya -cik ekini alınca, sözcüğün ortasında bir ünlü türeyebilir. Ancak bu durum az görülür.

Örnekler:

  • bir-i-cik
  • dar-a-cık
  • az-ı-cık
  • genç-e-cik

Hece tekrarı ile pekiştirme yapıldığında bazen ünlü türemesi gerçekleşebilir:

  • düpdüz > düpedüz
  • sapsağlam > sapasağlam

Ünlü Değişimi (Ünlü Kalınlaşması)

“Ben” ve “sen” kişi zamirleri yönelme eki (-e, -a) aldıklarında “e” sesi kalınlaşarak “a” olur.

Örnekler:

  • Ben + yönelme eki > Bana
  • Sen + yönelme eki > Sana”
Uyarı

“Ünlü Kalınlaşması akademik kaynaklarda ‘artdamaksıllaşma’ terimi ile ifade edilir ve sadece ‘sen ve ben’ kelimelerinde görülür.

Ulama

Ulama, ünsüz ile biten bir kelimenin ünlü ile başlayan bir kelime tarafından takip edildiğinde, ilk kelimenin ikinci kelimeye bağlanarak söylenmesidir. Bu durum imlada gösterilmese de, konuşma dilindeki kolaylık sebebiyle ortaya çıkar.

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kısımlar birbirlerine ulanarak söylenir:

  • Dün akşam eve geç geldim.
  • Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.

Türkçede her hecede mutlaka bir ünlü bulunduğundan, ünsüz ile bitip ünlü ile başlayan bir sözcüğü arka arkaya söylediğimizde, istemsizce bu sözcükleri birbirine ularız. Örneğin “to poynadık” yazsak da “top oynadık” yazsak da ikisini de aynı şekilde seslendiririz.

Kaynaştırma Ünsüzü

Türkçede iki ünlü harf yan yana gelemez, bu nedenle ünlü ile biten bir kök veya gövdenin sonuna eklenen ve yine bir ünlü ile başlayan ekin önüne (iki ünlü arasına) gelen ünsüze kaynaştırma ünsüzü denir.

Kaynaştırma ünsüzleri dört tanedir: y, ş, s, n (örneğin yaşasın)

  1. “y” kaynaştırma ünsüzü:
  • baba-y-a
  • araba-y-a
  • masa-y-a
  • işle-y-ecek
  • dinle-y-en
  1. “ş” kaynaştırma ünsüzü:
  • Altı–ş–ar
  • İki-ş-er (sadece bazı üleştirme sayılarında görülür)
  1. “s” kaynaştırma ünsüzü:
  • Okulun bahçe-s-i
  • Öğrencinin kafa-s-ı
  1. “n” kaynaştırma ünsüzü:
  • Bahçe-n-in gülleri
  • Öğrenci-n-in kafası

Öğretmenlerimize Not: İlgi, iyelik ve üleştirme eklerinden önce gelen ş, s, n sesleri akademik olarak ilgili eklerin birer parçasıdır.

+In/+Un; +nIn/+nUn (+ın, +in, +un, +ün; +nın, +nin, +nun, +nün)
+I/+U; +sI/+sU (+ı, +i; +u, +ü; +sı, +si; +su, +sü)
+Ar/+şAr (+ar, +er, +şar, +şer)

Bununla birlikte ilk ve ortaöğretim kurumlarında kaynaştırma ünsüzü, yukarıda anlattığımız şekilde öğretilir.”

Related Posts

Yorum gönder

You May Have Missed