Topraklar

Fiziksel çözülmenin fazla olduğu yerler arasında çöller ve karasal (kurak veya yarı kurak) iklim bölgeleri bulunmaktadır. Fiziksel çözülme, sıcaklık farkları, buz çatlaması, canlı organizmaların etkisi ve dış kuvvetler gibi faktörlerden etkilenir.

Sıcaklık farkları, çözülme sürecinde önemli bir rol oynar. Özellikle çöller gibi bölgelerde gündüz ve gece arasındaki sıcaklık farkları büyük olabilir, bu da kayalardaki çatlakların genişlemesine ve parçalanmasına neden olur.

Buz çatlaması, soğuk iklimlerde yaygın olan bir çözülme şeklidir. Buzlu bölgelerde, suyun donup çözülmesiyle kayaların yüzeyi kırılır ve ayrışır.

Canlılar da fiziksel çözülme sürecine katkıda bulunabilir. Örneğin, bitkilerin kökleri kayaların çatlaklarına nüfuz edebilir ve büyüdükçe kayaların ayrışmasına yol açabilir.

Dış kuvvetler, rüzgar ve su gibi doğal etmenlerdir. Rüzgar, kum ve toprak partiküllerini taşıyarak kayaların yüzeyini aşındırabilir. Su ise akıntısıyla kayaların aşındırılmasına ve taşınmasına katkı sağlar.

Tüm bu faktörlerin bir araya gelmesi, fiziksel çözülmenin yoğun olduğu bölgelerde toprak oluşumunu etkiler ve kayaların zamanla parçalanarak toprağa dönüşmesine yol açar.

Kimyasal çözülme, bol nem ve yağışın yanı sıra yüksek sıcaklık olan yerlerde sıklıkla gözlemlenen bir doğal süreçtir. Bu tür bölgelerde toprak oluşumu hızlı bir şekilde gerçekleşir. Kimyasal çözülmenin yoğun olduğu alanlar, suyun, nemin ve yağışın bol olduğu bölgelerdir. Özellikle ekvator çevresi, muson iklim kuşağı ve Karadeniz iklim kuşağı gibi sıcak ve nemli iklim bölgeleri, kimyasal çözülmenin fazla olduğu yerlerdir.

Kimyasal çözülmenin miktarı ayrıca çözünen kayacın türüne de bağlıdır. Kalker, jips, kaya tuzu gibi su ile kolayca çözünebilen karstik kayaçların bulunduğu bölgelerde kimyasal çözülme daha yoğundur. Bu nedenle Akdeniz bölgesi gibi bölgelerde de kimyasal çözülme etkisi önemli bir rol oynar.

Bu doğal süreç, toprak oluşumu için önemli bir etkendir ve verimli toprakların hızla oluşmasına katkı sağlar. Bol yağış, nem ve sıcaklığın kimyasal çözülmeyi destekleyen faktörler olduğu göz önünde bulundurulmalı ve bu süreç, toprakların oluşumunu anlamak ve sürdürülebilir tarım için önemli bir faktör olarak dikkate alınmalıdır.

1. İklim:
   • Sıcaklık koşulları, nem ve yağış miktarı toprak oluşumunu etkiler.
   • Örneğin, Karadeniz ikliminde bol yağış nedeniyle Kahverengi orman topraklarının oluşması, yarı kurak bölgelerde ise tuzlu ve kireçli toprakların görülmesi tipiktir.
2. Yer şekilleri:
   • Toprak oluşumu üzerinde erozyon, eğim ve engebeli alanlar etkilidir.
   • Yüksek eğimli bölgelerde erozyon artar ve toprak oluşumu zorlaşır, düz alanlarda ise toprak oluşumu daha kolay ve derin olur.
3. Kayaçların özelliği:
   • Yumuşak ve kolay çözülen kayaçlar daha hızlı ayrışarak toprak oluşumunu hızlandırır.
   • Dirençli kayaçlar ise daha yavaş ayrışır ve toprak oluşumunu geciktirir.
4. Canlılar:
   • Canlı kalıntıları toprağa organik madde sağlayarak toprağın verimliliğini artırır.
5. Zaman:
   • Normal şartlarda 1 cm³ toprağın oluşması için ortalama 75 yıl gerekir. Ancak iklim ve kayaç özelliklerine bağlı olarak bu süre değişebilir.

Toprak Katmanları (Horizonlar):

1. O Horizonu (Organik Kat): Organik kalıntıların bulunduğu koyu renkli kattır.
2. A Horizonu: Genellikle koyu renkli olup humus gibi maddelerin biriktiği katmandır. Yıkanma katı da denir.
3. B Horizonu: Birikim katmanıdır. Bazen humus, bazen kil, demir gibi maddeler birikir. Genellikle kahverengi renklidir.
4. C Horizonu: Ana kayanın ayrışması ile oluşur ve ana kayanın özelliğini taşır. Ayrışma katı da denir.
5. D Horizonu: Parçalanmamış haldeki kayadır ve ana kaya katı da denir.

Yerli (Zonal) Topraklar:

1. Bu topraklar genellikle düz ve az eğimli alanlarda oluşmuştur ve ana kayaların yerinde ayrışmasıyla meydana gelir. Bu nedenle yerli topraklar olarak da adlandırılırlar. Taşlı, kireçli, kumlu, humuslu, milli gibi çeşitlere ayrılırlar. Bitki artıklarının zamanla ayrışması sonucu toprağa bitkisel besin maddeleri karışır, buna humus denir.
2. Yağışın bol olduğu ve bitki örtüsünün yoğun olduğu alanlarda, topraklar humus bakımından zengin olup humus miktarı fazladır. Örneğin, ekvatoral kuşakta yağışlarla toprak çok yıkandığından humus oranı azdır ve koyu renklidir. Zonal topraklarda normal toprak profiline sahiptir; A, B, C horizonları belirgindir.

Nemli Bölge Toprakları:

1. Laterit:

• Ekvator ve çevresinde görülen sıcak ve nemli bölgelerde oluşur.
• Kırmızı renklidirler ve humus bakımından fakirdirler, çünkü aşırı yıkanma nedeniyle organik madde kaybederler.

2. Terra-Rossa:

• Akdeniz iklimine sahip bölgelerde görülür ve kalker üzerinde oluşur.
• Kireçlidirler ve yüksek demir oksit içeriği nedeniyle kırmızı renklidirler.
• Sulama ve gübreleme ile verimli hale getirilebilirler.
• Batı Akdeniz bölümünde yaygın olarak görülürler.

3. Kahverengi Orman Toprakları:

• Ormanlık alanlarda oluşurlar ve humus bakımından zengin topraklardır, tarım için uygundurlar.
• Türkiye’de özellikle Karadeniz bölgesinde yaygın olarak görülürler.

4. Podzol:

• Soğuk ve nemli bölgelerde iğne yapraklı ormanların altında oluşurlar.
• Aşırı yıkanma nedeniyle mineral bakımından fakirdirler.
• Batı Karadeniz’de yaygın olarak görülürler.

5. Tundralar:

• Tundra ikliminde oluşurlar, kışın donar ve yazın çözülerek liken ve yosunlarla kaplı bataklıklar haline gelirler.
• Kanada, Sibirya, Grönland kıyılarında görülürler.

Kurak ve Yarı Kurak Bölge Toprakları:

1. Çernozyomlar (Kara Topraklar):

• Çayır bitki örtüsü altında görülürler ve en verimli topraklardır.
• Türkiye’de özellikle Erzurum-Kars çevresinde yaygındırlar, ayrıca Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinin yüksek kesimlerinde de görülürler.
• Kahverengi renge sahip olmaları, humus bakımından zengin olmalarıyla ilgilidir.

2. Çöl Toprakları:

• Çöllerde oluşurlar ve Türkiye’de görülmezler.

3. Kahverengi ve Kestane Renkli Bozkır Toprakları:

• Yağışın az olduğu karasal bölgelerde görülürler.
• Yağışın 600 mm’nin altında olduğu yerlerde kahverengi bozkır toprakları, 600 mm’nin üstünde olduğu yerlerde ise kestane renkli bozkır toprakları görülür.
• Türkiye’de İç Anadolu, İç Batı Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındırlar.

Azonal Topraklar (Taşınmış Topraklar):

1. Alüvyal Topraklar:

• Akarsuların taşıdığı malzemelerle oluşan topraklardır.
• Delta ovalarda, akarsuların yatak eğiminin azaldığı yerlerde ve deniz kenarlarında biriktikleri gözlenirler.
• Türkiye’de birçok ovada görülürler, örneğin Çukurova, Bakırçay, Gediz, Menderes ovaları.

2. Lös Topraklar:

• Rüzgar ve akarsular tarafından taşınan kum boyutundaki malzemelerle oluşan topraklardır.
• Mineralce zengin ve kolay aşındırılabilirler.

3. Moren Topraklar:

• Kutup bölgelerinde ve kalıcı kar sınırları çevresinde buzulların taşıdığı materyallerle oluşurlar.
• Mineralce zengin olmalarına rağmen sıcaklık koşullarının yetersiz olmasından dolayı tarıma elverişli değillerdir.

4. Regosoller:

• Volkanik bölgelerde akarsuların ve volkanlardan çıkan malzemelerin biriktirdiği topraklardır.
• Gözenekli yapıları sayesinde patates tarımı için uygun olabilirler.

5. Kolüvyal Topraklar (Yamaç Döküntüleri):

• Dağların yamaçlarında biriken kum boyutundaki malzemelerle oluşurlar.
• Tarım için elverişli topraklardır.

Litosol Topraklar (Taşlı Topraklar):

• Litos, taş anlamına gelir ve litosol, taşlı topraklar demektir.
• Dağların eğimli yamaçlarında sürekli aşınma yaşanması sonucu ince malzemeler taşınır ve geriye sadece taş ve çakıl gibi iri malzemeler kalır. Bu iri malzemenin hâkim olduğu topraklara litosol denir.

İntrazonal Topraklar:

• İntrazonal topraklar, zonal topraklar arasında adacıklar halinde oluşan ve iklimden ziyade çevresel özelliklere bağlı olarak şekillenen topraklardır.
• Bu toprakların oluşumunda daha çok kayaçların özelliği ve topoğrafya etkilidir. Katmanları pek gelişmemiştir ve A ve C horizonlarına sahiptir.

Halomorfik Topraklar:

• Tuzlu topraklardır ve genellikle kurak ya da yarı kurak iklim bölgelerinde oluşurlar.
• Türkiye’de en çok Tuz Gölü çevresi ve Konya Ovası’nda görülürler.

Hidromorfik Topraklar:

• Bataklıklarda veya taban suyu seviyesinin yüksek olduğu yerlerde görülen topraklardır.

Kalsimorfik Topraklar:

1. Vertisoller (Dönen Topraklar):
   • Eski göl tabanlarında killi ve kireçli depolar üzerinde oluşurlar.
   • Anadolu’da “Taş Doğuran”, “Kepir” veya “Karakepirismi” adıyla anılırlar.
   • Düşük yağış nedeniyle nem eksikliği görülmelerine rağmen sulama ile çok verimli tarım topraklarına dönüşebilirler.
   • Özellikle Trakya ve Güney Marmara’nın bazı ovalarında yaygındırlar ve ayçiçeği tarımı için uygun topraklardır.
2. Rendzinalar:
   • Yumuşak kireçtaşları üzerinde oluşan bu topraklar koyu renkli ve kireçlidirler.